Họa sĩ Trương Hán Minh sinh năm 1951 tại Chợ Lớn. Nạn đói khủng khiếp ở Quảng Đông vào năm 1945 khiến ông nội của ông đưa cả gia đình sang Sài Gòn - Chợ Lớn để sinh sống.

Gia tộc họ Trương vốn nhiều đời theo nghề vẽ. Từ nhỏ, ông đã bộc lộ năng khiếu và niềm đam mê hội họa qua bút cọ. Ông may mắn được thọ giáo với danh học Lương Thiếu Hằng thuộc họa phái Lĩnh Nam, người sáng lập Đông Phương nghệ uyển ở Sài Gòn.

'Tranh thủy mặc có các quy tắc để cân bằng cấu trúc. Bức tranh, dù ở kích thước nào, thường bao gồm bốn khía cạnh: thơ, thư pháp, hội họa và con dấu. Sự hài hòa của các khía cạnh này đảm bảo vẻ đẹp của bức tranh. Dấu khắc là một sáng tạo và dấu ấn độc đáo của mỗi nghệ sĩ.”

'Tôi biết một số nghệ sĩ có tới 500 con dấu với các mẫu khác nhau cho biết tên và chữ ký của ông ấy.'

Họa sĩ tài danh từng bày tỏ tranh thủy mặc ở Việt Nam không khác nhiều so với phiên bản gốc được khai sinh ở Trung Quốc hoặc chuyển thể ở các nước như Nhật Bản và Hàn Quốc, thường có phong cảnh, đặc biệt là núi, nước và mây.

Riêng đối với họa sĩ, ông thích vẽ hoa lá và chim chóc.

Ông đã có một tuổi thơ đắm chìm trong thiên nhiên, điều này đã truyền cảm hứng vô tận cho ông. Nó cũng mang đến cho ông một phong cách lãng mạn đặc biệt với đầy màu sắc tươi sáng không giống như các nghệ sĩ khác thích màu đen và trắng truyền thống.

“Khi tôi được sinh ra, Chợ Lớn vẫn còn là khu dân cư thưa thớt và cây cối um tùm. Tuổi thơ của tôi thân thuộc với cây cối, côn trùng và nói chung là thiên nhiên.”

“Tôi dành rất nhiều thời gian cho việc học và quan sát thiên nhiên. Ngoài những chuyến theo đoàn đi tham quan sáng tác thì Thứ bảy, Chủ nhật nào tôi cũng ra ngoại ô ngắm thiên nhiên và vẽ tranh. Với tôi, việc học nếu cứ trau dồi thì sẽ giỏi”, danh họa từng chia sẻ.

Bản thân họa sĩ Trương Hán Minh đã rời xa việc vẽ tranh trong một thời gian dài để mưu sinh cho gia đình lớn của mình. Ông đã thử vẽ tranh sơn dầu và màu nước, nhưng 'có vẻ như tôi được sinh ra để trở thành một họa sĩ thủy mặc và chết với nó,' ông nói.

Tranh của ông phóng khoáng, khi bay bổng nhẹ nhàng, khi mạnh mẽ hào khí. Những mảng màu tươi vui pha lẫn gam màu thâm trầm sâu lắng khiến cho các bức tranh đạt đỉnh cao thẫm mỹ và làm rung động lòng người.

Ngày nay, ông là một bậc thầy được thừa nhận rộng rãi và các tác phẩm của ông có giá rất cao. Ông dùng chúng để giúp đỡ những người nghèo khó.

Năm 2010, một bức tranh có tên “Phú Quý Trường Xuân” được bán với giá 66.666 đô la Mỹ trong một cuộc đấu giá từ thiện để quyên góp tiền phẫu thuật cho trẻ em mù.

Bắt nguồn từ Trung Quốc, tranh thủy mặc từng được coi là một nghề thủ công quốc gia. Nghề thủ công này bao gồm sự pha trộn tinh tế của hai yếu tố, nước và mực. Các bức tranh được tạo ra bằng bút lông, nhúng vào mực, sau đó ngâm trong nước trước khi được vẽ lên một tấm vải hoặc giấy lụa. Đây là lý do cho tính chất đơn điệu của các bức tranh, chỉ bao gồm màu đen và trắng.

Phát triển đồng hành với thư pháp Trung Quốc, tranh thủy mặc thường có cây, hoa, phong cảnh, động vật, chim chóc và con người đi kèm với thơ Trung Hoa. Phong cách này đã từng là phong cách hội họa truyền thống cho người phương Đông nói chung và đã từng phổ biến ở Nhật Bản, Việt Nam và Hàn Quốc.

Những bức tranh thủy mặc thường mang trong nó những thay đổi trong tâm trạng mà họa sĩ cảm nhận. Cảm giác suy tinh tế và nghĩ ngợi sâu xa là điều hiển nhiên trong suốt tác phẩm. Theo cách này, cuộc sống của một người, một lối sống hoặc một lối suy nghĩ, qua các khoảng thời gian khác nhau, có thể được nhìn thấy trong mỗi tác phẩm. Do đó, những bức tranh không chỉ là một tác phẩm mà còn là biểu hiện nội tâm của họa sĩ.

Để tạo ra một bức tranh hoàn hảo, bố cục đóng một vai trò rất quan trọng. Một bức tranh thủy mặc đòi hỏi một bố cục cực kỳ công phu và tỉ mỉ. Các vật thể tiêu điểm và cảnh quan được sắp xếp một cách hài hòa, tập trung vào thẩm mỹ, để có được sự cân bằng cho bức tranh. Không có gì là quá tối cũng không quá sáng, không có gì quá sơ sài cũng không quá được chú trọng.

Các đường nét dày dặn được cân bằng bởi các đường nét ánh sáng mềm mại, sau đó chúng được tương phản một cách nghệ thuật với không gian để tạo ra cảm xúc nhẹ nhàng và thăng hoa.

Họa sĩ cần cân nhắc kỹ xem có nên thêm một bài thơ vào bức tranh hay không, theo truyền thống chúng được viết bằng thư pháp. Thông thường, một không gian trống nhỏ dành cho bài thơ. Tên, tiêu đề và con dấu được đặt một cách nghệ thuật, sẽ nâng cao giá trị nghệ thuật của bức tranh. Thơ mang trong mình linh hồn của tranh vẽ, trong khi thư pháp là bản thể của tranh.

Tranh thủy mặc thường là những tác phẩm ngẫu hứng, phát sinh từ cảm hứng bất chợt từ nghệ sĩ khi thấm nhuận một cảnh đẹp. Vì những lý do như vậy, loại tranh này khó sao chép hoặc tái tạo.

Tháp Bút bên hồ Gươm. Tranh thuỷ mặc: Trương Hán Minh

Các họa sĩ nổi tiếng về tranh thủy mặc hiện đại ở Việt Nam hiện nay như Trương Hán Minh, Lư Tòng Đạo, Lý  Tùng Niên, Trương Lộ, Lý Khắc Nhu, Mạc Ái Hoàn... đều chịu ảnh hưởng của trường phái Lĩnh Nam.

Lĩnh Nam họa phái thuộc về trường phái cách tân trong hội họa truyền thống Trung Hoa, hình thành ở Quảng Đông vào cuối đời Thanh, người sáng lập chính thức gồm Cao Kiếm Phụ, Cao Kỳ Phong và Trần Thụ  Nhân. Phong cách cách tân độc đáo trong các tác phẩm thủy mặc của “nhị Cao nhất Trần” nổi bật khiến họ được gọi là "Lĩnh Nam tam kiệt", sau đó hình thành nên "Lĩnh Nam họa phái".

Vào giữa đầu thế kỷ 20, Lương Thiếu Hằng, học trò của một trong “Lĩnh Nam Tứ đại họa gia” Triệu Thiếu Ngang, là danh họa bậc thầy về dòng tranh thủy mặc tại Chợ Lớn. Ông là người sáng lập Đông Phương nghệ uyển ở Sài Gòn - Chợ Lớn năm 1960, đào tạo ra các họa sĩ nổi danh ngày nay ở TP.HCM. Họa đàn Sài Gòn - Chợ Lớn phát triển mạnh vào những năm 60, 70 thế kỷ trước. Danh họa Lý Tùng Niên với biệt hiệu "cây trường thanh" là lớp đệ tử khóa 3 và là vai vế cao nhất hiện nay. Các danh họa tên tuổi như Trương Hán Minh, Lý Trung Lương, Lư Sùng Đạo đều là đàn em khóa sau.

Bức tranh “Hân hân hướng vinh” của tập thể 16 họa sĩ tại triển lãm tranh thủy mặc nhân dịp kỷ niệm 72 năm Cách mạng tháng Tám của Câu lạc bộ Mỹ thuật người Hoa, 23/8/2017.

Những tác phẩm tiêu biểu của Trương Hán Minh có thể kể đến “Anh hùng đại triển”, “Đệ bóng”, “Hoa mẫu đơn”, “Uyên ương”, “Phi thảo”, “Chu thanh”, “Góc biển Cà Mau”, “Vịnh Hạ Long”... với bút pháp điêu luyện, nét vẽ phóng khoáng, màu sắc sinh động thể hiện rất rõ phong cách của họa phái Lĩnh Nam.

Các nghệ sĩ tranh thủy mặc hàng đầu có phong cách và chủ đề thú cưng riêng biệt. Ông tập trung vào thiên nhiên bằng cách sử dụng phong cách Tự do (Literrati), Lý Khắc Nhu pha trộn màu sắc của ông theo cách sơn dầu, Lý Tùng Niên sử dụng phong cách Tỉ mĩ (Meticulous).

Ông Trần Tấn Hùng, Phó Chủ tịch Thường trực UBMTTQVN TP.HCM tặng hoa và thư cảm ơn đến họa sĩ Trương Hán Minh, năm 2014 - Ảnh: Như Danh

Họa sĩ Trương Hán Minh được coi là bậc thầy trong làng tranh thủy mặc của Việt Nam. Vào tháng 7/2010, nhân kỷ niệm 1,000 năm Thăng Long – Hà Nội, ông đã tổ chức buổi triển lãm giới thiệu 71 tác phẩm nghệ thuật của mình bao gồm cả “Phú Quý Trường Xuân”, bức tranh 4,1m x 1,52m này được cho là mang lại may mắn và điềm lành cho chủ nhân. Tranh được ghi nhận Kỷ lục là “Bức tranh thủy mặc về hoa dài nhất Việt Nam”. Triển lãm năm 2010 nhằm kỷ niệm 1000 năm Thăng Long-Hà Nội và gây quỹ cho người nghèo.

Năm 2013, họa sĩ Trương Hán Minh được Tổ chức Kỷ lục Châu Á công nhận là “Hoạ sĩ vẽ tranh thủy mặc có số lượng tranh được bán đấu giá để làm từ thiện nhiều nhất”. Từ năm 1977 đến năm 2013, ước tính khoảng 200 bức tranh thủy mặc đặc biệt do chính ông vẽ đã được tổ chức bán đấu giá để làm từ thiện.

Bức tranh "Phú Quý Trường Xuân" do 21 họa sĩ trong Chi hội Mỹ thuật người Hoa phóng tác vào xuân 2016. Ảnh: Kyluc.vn

Vào tháng 10/2014, trong buổi triển lãm tranh thủy mặc của ông tại thành phố Hồ Chí Minh, một bức “Phú quý Trường Xuân” được mua với giá 188 triệu đồng và bức “Tùng hạc Diên niên” có giá 198 triệu đồng. Một bức tranh khác, “Hân hân hướng vinh”, cũng được ứng tác và chào bán với giá 108 triệu đồng. Ông đã ủng hộ 50% số tiền đấu giá này cho Quỹ vì người nghèo của thành phố.

 

Ông Trương Hán Minh đã được phong tặng nghệ nhân nhân dân, tại Nhà hát Tp. HCM, ngày 22/11/2019.

Họa sĩ người Việt gốc Hoa Trương Hàn Minh, hiện là ủy viên ban thường vụ Hội Văn học Nghệ thuật Dân tộc Việt Nam được trao tặng Huân chương Lao động hạng ba của Chủ tịch Việt Nam vì những đóng góp xuất sắc cho cộng đồng dân tộc thiểu số, đặc biệt là người Hoa nghèo khó.

Trong phiên đấu giá nghệ thuật từ thiện mới nhất của 100 bức tranh màu nước, ông đã quyên góp 50% doanh thu từ việc bán tranh Quỹ vì Người nghèo của Thành phố Hồ Chí Minh.

Trương HÁn Minh cũng là Hội trưởng Hội Mỹ thuật người Hoa và là thành viên của Hiệp hội Mỹ thuật Việt Nam. Ông đã giảng dạy tại nhiều trường nghệ thuật trong thành phố.

Họa sĩ là bậc thầy trong truyền thống tranh thủy mặc Trung Hoa tại Việt Nam với 60 năm kinh nghiệm.

Tranh của ông đã được trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam; Bảo tàng thành phố Hồ Chí Minh; Bảo tàng quốc tịch Việt Nam; và ở nhiều quốc gia khác như Hoa Kỳ, Pháp, Úc, Canada, Nhật Bản, Trung Quốc và Đài Loan (Trung Quốc).

Vào tháng 4/2019, Họa sĩ Trương Hán Minh (hay Vương Xú Há) vinh dự đón nhận danh hiệu vinh dự Nhà nước “Nghệ nhân nhân dân” trong loại hình tri thức dân gian.

Tin bài: Khang Nguyễn - Kyluc.TV

Thiết kế: Tiểu Chi