(THE STORY OF VIETKINGS) Nghệ thuật sơn mài thể hiện cả tính truyền thống và sáng tạo của người nghệ nhân bởi sự tìm tòi, phát triển kỹ thuật của nghề sơn ta thủ công truyền thống thành kỹ thuật sơn mài. Ngoài thiết kế các sản phẩm trên gỗ ván, sơn mài còn sử dụng trên gốm, composite, gạch…Có thể nói, Sơn mài là chất liệu hội họa thể hiện rõ nhất những ưu điểm độc đáo của nền Mỹ thuật Việt Nam.

Dựa vào các hiện vật khảo cổ thì các vật dụng có sử dụng chất liệu sơn đã có ở nước ta vào khoảng 2.500 năm trước. Người xưa dùng sơn chế từ nhựa cây Sơn (gọi là sơn ta) để phủ lên các vật dụng hoặc đồ thờ cúng bằng gỗ, gốm… nhằm làm tăng thêm độ bền và sau đó phát triển dần sang tranh trang trí, vẽ thêm một số những đường nét, hoa văn, cảnh quan thiên nhiên để tạo thêm sự độc đáo cho sản phẩm. Sơn mài là sự phối hợp độc đáo giữa chất liệu (Sơn) và động tác kỹ thuật (Mài).

Nghệ thuật sơn mài đã được hình thành khá lâu đời, từ thế kỷ XVII - XVIII đã xuất hiện. Nghề sơn truyền thống chỉ giới hạn bởi các màu nền đen, đỏ sen, nâu cánh gián và các hoạ tiết vàng, bạc.

Những họa sĩ Việt Nam đầu tiên học tại trường Mỹ thuật Đông Dương đã tìm tòi phát hiện thêm các vật liệu màu khác như vỏ trứng, ốc, cật tre… và đặc biệt đưa kỹ thuật mài vào tạo nên kỹ thuật sơn mài độc đáo để sáng tác những bức tranh sơn mài thực sự. Thuật ngữ sơn mài và tranh sơn mài cũng xuất hiện từ đó. Tranh có thể được vẽ rồi mài nhiều lần tới khi đạt hiệu quả mà họa sĩ mong muốn. Sau cùng là đánh bóng tranh.

Họa sĩ Nguyễn Gia Trí  là người có công lớn trong việc đưa kĩ thuật sơn mài vào Mỹ thuật của Việt Nam, bởi trước đó sơn mài chỉ được dùng như một chất liệu để trang trí. Ông phối hợp lối in khắc với những phương thức sơn mài mới, đồng thời áp dụng các nguyên tắc cấu trúc tranh vẽ phương Tây, để sáng tạo những bức họa hiện đại mang đầy tính chất dân tộc.

 

Một số hình ảnh về tác phẩm tranh sơn mài nổi tiếng của Cố họa sĩ Nguyễn Gia Trí như Dọc mùng”; "Những nàng tiên"; "Vườn xuân Bắc Trung Nam"

 

Bức tranh "Dọc mùng" là một bộ bình phong gồm 8 tấm gỗ ghép lại.

 

Bức tranh "Những nàng Tiên", tranh sơn mài của Họa sĩ Nguyễn Gia Trí

 

Bức tranh “Vườn xuân Trung Nam Bắc” của danh họa Nguyễn Gia Trí được vẽ vào khoảng từ năm 1969 đến năm 1988. Tranh bằng chất liệu sơn mài mô tả không khí ngày xuân và hình ảnh các thiếu nữ ba miền Trung, Nam, Bắc trong trang phục truyền thống, đi dự hội xuân, chùa chiền, cây cối xung quanh.

 

 

 

Sự hấp dẫn của chất liệu độc đáo, vừa  bền chắc vừa sang trọng, lộng lẫy đã thu hút các thế hệ họa sĩ Việt Nam nghiên cứu tìm tòi. Nhóm các họa sĩ đương đại tiên phong đã tập trung khai thác mọi khả năng, tính năng biểu hiện của chất liệu. Lối tạo hình mới trên nền vóc với kỹ thuật gắn kết hiện đại để tạo ra hiệu quả cho tác phẩm, góp phần tạo nên sự phong phú, đa dạng cho các hình thức biểu đạt.

Cùng với các họa sĩ Tô Ngọc Vân, Nguyễn Tường Lân, Trần Văn Cẩn đã tạo thành bộ tứ họa sĩ nổi tiếng thời kỳ đầu của nền mỹ thuật Việt Nam (nhất Trí, nhì Vân, tam Lân, tứ Cẩn).

 

 

Sơn mài được coi là một trong các chất liệu hội họa độc đáo của Việt Nam. Đây là sự tìm tòi và phát triển k��� thuật của nghề sơn thủ công truyền thống của Việt Nam thành kỹ thuật sơn mài.

Để tạo ra một bức tranh sơn mài đòi hỏi người nghệ nhân phải rất kì công và tỉ mỉ. Có thể nói công nghệ sơn mài chỉ có nguyên lý chung nhưng khác biệt trong kinh nghiệm, kỹ thuật của từng cá nhân, từng gia đình. Ngoài ra nó được biến đổi kỹ thuật để phục vụ cho các mục đích khác nhau: làm tranh, làm tượng, làm trang trí đồ vật, sơn phủ hoàng kim… Có thể chia sơn mài làm một số công đoạn chính sau: Bó hom vóc, trang trí, mài và đánh bóng.

Tranh có thể được vẽ rồi mài nhiều lần tới khi đạt hiệu quả mà họa sĩ mong muốn, không phải đơn giản là mài mà người họa sĩ cần nắm được các bảng màu cùng với các tầng, các lớp màu được vẽ để mài nhẹ nhàng, một cách cẩn thận mới làm rõ lên từng đường nét vẽ trên tranh, những màu sắc mới thực sự nổi bật và sống động.

Người ta dùng dầu bóng đã pha màu để vẽ nên độ bóng chìm trong cốt màu tạo thành độ sâu thẳm của tranh, do đó sau mỗi lần vẽ phải mài. Người xưa sử dụng lá chuối khô làm giấy nháp. Đến nay, nguyên tắc đánh bóng tranh lần cuối chưa có gì thay thế phương pháp thủ công vì loại tranh này không được phép phủ dầu bóng. Đó chính là điểm độc đáo của tranh sơn mài.

 

 

Qua từng công đoạn, bức tranh cứ thế từ từ được hoàn thành. Công đoạn làm vóc: bó vải, hom, mài xả, lót… cho tới phẳng. Công đoạn vẽ: vẽ, ủ, mài xả, phủ, mài bóng, đánh bóng… cho đến hoàn thành. Chính những đặc điểm ấy đã tạo ra những thử thách đối với những họa sĩ vẽ tranh sơn mài.

Qua nhiều lần vẽ, hong khô, mài phẳng. Sau khi định hình tác phẩm, bức tranh được phủ lên một lớp sơn sau cùng, hong khô (ủ kín) và mài để màu sắc hiện ra. Mài xong, dùng tay xoa bột than để mặt tranh bóng dần.

 

Nghệ nhân làng nghề sơn mài Hạ Thái

 

Nghệ nhân làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp

Ngoài trình độ nghệ thuật, hoạ sĩ sơn mài phải có một trình độ kỹ thuật rất cao.

 

Để tạo ra một bức tranh sơn mài hoàn toàn không đơn giản. Thời gian thực hiện một tác phẩm có kích thước nhỏ, đơn giản cũng phải mất từ 15 đến 20 ngày. Những tác phẩm lớn có khi phải mất vài tháng, vài năm, thậm chí có nhiều bức tranh lên đến chục năm.

Việt Nam có khí hậu nóng ẩm nên nếu không được xử lý tốt từ phần nguyên liệu cho đến các công đoạn sơn mài thì sản phẩm có thể bị cong vênh, biến dạng hoặc lớp sơn mài bị nứt bởi thời tiết biến đổi.

 

“Hoàng Hậu“. Họa sĩ : Bùi Hữu Hùng. Chất liệu: Sơn mài. (Ảnh: Alaintruong.com)

 

“Đa diện“, Tác giả Chu Viết Cường. Chất liệu: Sơn mài: (Ảnh: Orkidarts.com)

 

“Thủ Dầu Một“. Tác giả:  Nguyễn Thanh Lê (1919-2003). Chất liệu: sơn mài. (Ảnh:Printerest.ch)

 

Đối với người Việt, hai từ “Sơn mài” dù là ở dạng mỹ nghệ hay những tác phẩm hội họa luôn thấm đẫm trí tuệ từ bàn tay nghệ nhân đến xúc cảm trong tâm hồn nghệ sĩ. Nói đến Tranh Sơn mài là nói đến cả quá trình sáng tạo nghệ thuật của người nghệ nhân, là nơi họ gửi gắm tâm hồn mình vào từng nét vẽ, từng mảng màu được hòa trộn một cách khéo léo, tinh tế trên từng bức tranh.

Việt Nam có quyền tự hào về loại hình nghệ thuật Sơn mài đã và đang được những nhà sưu tầm mỹ thuật thế giới coi tựa như báu vật. 

 

 

 

Biên tập nội dung: Mỹ Linh

Thiết Kế: Tiểu Chi