(VietKings Values ‎‎2005-2017) Chân dung Kỷ lục gia Việt Nam (P.9) Cố GS.TS Trần Văn Khê - Người VN nghiên cứu và giảng dạy âm nhạc dân tộc ở nước ngoài lâu năm nhất

19-08-2017

(Kỷ lục - VIetKings) Cố GS, TS Trần Văn Khê được xem là một thư viện sống, một bách khoa toàn thư về âm nhạc cổ truyền Việt Nam.

Giáo sư Trần Văn Khê sinh ngày 24/07/1921 trong gia đình có bốn đời là nhạc sĩ truyền thống tại Mỹ Tho. Cụ cố Trần Quang Thọ trước kia là nhạc công Triều đình Huế. Ông nội là Trần Quang Diệm, tục danh là Ông Năm Diệm, biết đàn kìm, đàn tranh, nhưng chuyên đàn tỳ bà theo phong cách Thần kinh.  Cha là Trần Quang Triều (trong giấy khai sanh là Trần Văn Chiều) tục danh là Ông Bảy Triều , nổi danh với sự sáng tạo dây Tố Lan cho đàn kìm. Nhờ có dòng máu nhạc sĩ từ mấy đời như vậy, nên ngay từ năm 6 tuổi, cậu bé Trần Văn Khê đã biết đàn kìm, đàn cò, đàn tranh. Với năng khiếu âm nhạc bẩm sinh, Trần Văn Khê tham gia rất nhiều sinh hoạt văn nghệ trong thời gian học trung học và đại học. Khi tham gia kháng chiến từ năm 1945 đến năm 1948, Trần Văn Khê chủ yếu cũng dùng âm nhạc làm vũ khí chiến đấu, chứ không cầm súng.

 

GS Trần Văn Khê qua ống kính Nguyễn Á

GS đang nghiên cứu âm nhạc tại nhà riêng - Ảnh: Nguyễn Á

 

Năm 1949, ông du học tại Pháp, môn Khoa học chính trị. Cũng năm này, ông sang Budapest dự Liên hoan thanh niên thế giới và giới thiệu nhạc truyền thống Việt Nam trong một chương trình dài hai tiếng đồng hồ, tham gia cuộc thi nhạc khí dân tộc với cây đàn cò và đoạt giải nhì. Ông là người Việt Nam đầu tiên đậu tiến sĩ ngành âm nhạc học tại Pháp. Sau đó, ông trở thành giáo sư tại Đại học Sorbonne (Pháp), thành viên danh dự Hội đồng Quốc tế âm nhạc, UNESCO...

Năm 1954 ông bắt đầu soạn luận án tiến sĩ Âm nhạc truyền thống Việt Nam và 4 năm sau bảo vệ thành công luận án này. Với việc giảng dạy, tọa đàm, biểu diễn, nói chuyện tại nhiều trường đại học khác nhau trên thế giới, GS.TS Trần Văn Khê là người chuyên tâm nghiên cứu, giảng dạy và phổ biến âm nhạc dân tộc Việt Nam ở nước ngoài lâu năm nhất. Có 43 nước trên thế giới đã mời Giáo sư - Tiến sĩ Trần Văn Khê thuyết trình và biểu diễn âm nhạc truyền thống Việt Nam.

 

GS Trần Văn Khê qua ống kính Nguyễn Á

Giáo sư luôn say sưa hào hứng mỗi khi nói về văn hóa truyền thống VN - Ảnh: Nguyễn Á

 

Những hoạt động giảng dạy, diễn thuyết không ngừng nghỉ của ông suốt hơn 50 năm đã giúp quảng bá rộng rãi âm nhạc dân tộc Việt Nam ra thế giới, quảng bá giá trị đặc sắc của âm nhạc cổ truyền Việt Nam và góp phần vinh danh giá trị đó ở khắp mọi nơi trên thế giới. GS.TS Khê gần như đã dành cả cuộc đời mình để làm một nhiệm vụ, theo cách nói của ông, là “phụng sự âm nhạc truyền thống Việt Nam đến hơi thở cuối cùng”.

 

Giáo sư bên các đĩa than ông từng thực hiện, trong đó có đĩa than ông hòa đàn cùng nhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo (trái). Ảnh: Nguyễn Á

 

Ông là tác giả của 200 công trình nghiên cứu âm nhạc dân tộc, trong đó có hơn 50 nội dung về nhạc truyền thống Việt Nam. Giáo sư Trần Văn Khê đã được bầu vào các cương vị thành viên Ban chấp hành và Phó chủ tịch Hội đồng quốc tế âm nhạc thuộc UNESCO, thành viên của nhiều hội nghiên cứu âm nhạc Mỹ, Pháp, Viện sĩ thông tấn của Viện hàn lâm châu Âu về khoa học văn chương và nghệ thuật.

 

GS Trần Văn Khê qua ống kính Nguyễn Á

Một đời cống hiến cho văn hóa, âm nhạc truyền thống VN.  - Ảnh: Nguyễn Á

 

GS Trần Văn Khê qua ống kính Nguyễn Á

GS Trần Văn Khê đang xem con trai - GS Trần Quang Hải biểu diễn nhạc cụ muỗng. - Ảnh: Nguyễn Á

 

Trong hơn nửa thế kỷ sống và nghiên cứu, giảng dạy âm nhạc dân tộc ở Pháp, Giáo sư Khê luôn tranh thủ những chuyến về nước ngắn ngủi để tìm hiểu và giao lưu với các nghệ nhân trong nước về nhạc truyền thống. Từ năm 2003, ông quyết định về định cư tại TP HCM.

Năm 2004, ông chuyển về nước hàng nghìn cuốn sách, những công trình nghiên cứu, băng video... Tất cả tư liệu được ông tích góp trong hàng chục năm nghiên cứu âm nhạc được đóng gói trong hơn 460 kiện hàng đi theo đường biển chở từ Pháp về Việt Nam. Khối lượng tư liệu này được lưu trữ tại Viện Bảo tàng TP HCM. Tháng 10/2005, Ủy Ban Nhân Dân TP HCM bàn giao căn biệt thự nhỏ nằm trên đường Huỳnh Đình Hai, quận Bình Thạnh làm nơi lưu trú cho Giáo sư Khê. Ngôi nhà này còn là nơi lưu trữ toàn bộ hiện vật liên quan đến đời sống cá nhân và nghề nghiệp của ông.
 

GS Trần Văn Khê qua ống kính Nguyễn Á

Những năm tháng cuối đời, GS Trần Văn Khê vẫn đọc sách báo, tài liệu rất nhiều dù mắt đã yếu đi. - Ảnh: Nguyễn Á

 

Giáo sư Khê từng nhiều lần phải vào ra bệnh viện cấp cứu vì sức khỏe yếu. Từ trẻ, ông đã gặp nhiều vấn đề về sức khỏe. Nhưng lần nào ông cũng kiên cường chiến đấu với bệnh tật và hồi phục sức khỏe ngay sau đó để trở lại với công việc quảng bá, giảng dạy âm nhạc. Lần nhập viện cuối cũng là lần nằm viện lâu nhất của ông. Ông chống chọi với bệnh tật cho đến phút cuối cùng. GS.TS Trần Văn Khê qua đời vào ngày 24/6/2015.

 

GS Trần Văn Khê qua ống kính Nguyễn Á

Nụ cười ấm áp của GS Trần Văn Khê nay không còn nữa... Ảnh: Nguyễn Á

 

Giáo sư Trần Văn Khê đã nhận nhiều giải thưởng quốc tế về đĩa hát và hoạt động nghiên cứu, quảng bá âm nhạc dân tộc. Các giải thưởng ông đạt được như:

- Năm 1949: Giải thưởng nhạc cụ dân tộc tại Liên hoan Thanh niên Budapest, Hungari.

- Năm 1975: Tiến sĩ âm nhạc danh dự (Docteur en musique, honoris causa) của Đại học Ottawa (Canada).

- Năm 1981: Giải thưởng âm nhạc của UNESCO ở Hội đồng Quốc tế Âm nhạc (Prix UNESCO - CIM de la Musique).

- Năm 1991: Huy chương về Nghệ thuật và Văn chương của Bộ Văn hóa Pháp (Officier de l'Ordre des Arts et des Lettres, Ministère de la Culture et de l'Information du Gouvernement français).

- Năm 1993: ông là Viện sĩ Thông tấn Viện Hàn lâm Khoa học Văn chương Nghệ thuật châu Âu.

- Năm 1995: Giải thưởng quốc tế về Dân tộc nhạc học KOIZUMI Fumio (Nhật).

- Năm 1998: Huy chương Vì Văn hóa Dân tộc của Bộ Văn hóa Việt Nam.

- Năm 1999: Huân chương Lao động hạng nhất do Chủ tịch Trần Đức Lương trao. Cũng trong năm này ông được Đại học Moncton (Canada) trao bằng Tiến sĩ danh dự nhờ học vị và công trình nghiên cứu về âm nhạc học. Đồng thời, ông nhận Huân chương Hiệp sĩ Cành cọ Hàn lâm của Bộ Giáo dục Pháp .

- Năm 2011: Giáo sư Khê được trao giải thưởng "Thành tựu trọn đời trong âm nhạc" do Ủy ban kết nghĩa Việt - Mỹ của hai thành phố San Francisco và TP HCM trao tặng. Cùng năm này ông được trao Giải thưởng Phan Châu Trinh về nghiên cứu.

- Năm 2005: Giải thưởng Đào Tấn do Trung tâm Nghiên cứu bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc trao tặng.

- Năm 2013: Ủy ban Nhân Dân TP HCM trao tặng Huy hiệu TP HCM cho Giáo sư Khê. Năm này ông cũng nhận Giải thưởng Văn hóa Phan Châu Trinh.

Ông là thành viên danh dự suốt đời của hội đồng Quốc tế âm nhạc thuộc UNESCO, và cũng là thành viên danh dự suốt đời (life honorary member) của ICTM (International Council for Traditional Music) từ năm 2013.

 

Gần gũi, thâm trầm, nghiên cứu uyên thâm, mang âm nhạc dân tộc ra phổ biến với bạn bè thế giới, GS Trần Văn Khê khiến ta thêm yêu âm nhạc Việt Nam và lịch sử Việt Nam. Ông đã sống một cuộc đời viên mãn, ít gây tranh luận hơn nhưng cũng đầy thăng trầm, nhiều hoài bão.
Ông chạm tay vào những đỉnh cao nhất của cuộc đời nghiên cứu, đã để lại hậu thế một di sản đồ sộ, đã nếm trải nỗi cô đơn tận cùng của một vĩ nhân. Xin thành kính phân ưu cùng gia quyến và mong thầy yên nghỉ.

(Nhà báo Trần Minh, báo Bóng Đá)

 


Quỳnh Ngọc - Kyluc.vn (Tổng hợp - Hình NAG Nguyễn Á)

 

Bảo tàng Kỷ lục Việt Nam mobile
Pepsi
Tổ chức Kỷ lục Châu Á
Viện Top Thế giới
Tổ chức Kỷ lục Đông Dương
Tổ chức Kỷ lục Hoa Kỳ