KLG Phạm Đan Quế và lối thơ thuận nghịch độc mới lạ

18-10-2013

Trong Hội ngộ Kỷ lục gia lần thứ 26, Nhà nghiên cứu - KLG Phạm Đan Quế vinh dự đón nhận hai kỷ lục Việt Nam, trong đó có kỷ lục về bài thơ thuận nghịch độc với hàng nghìn cách đọc.


Cổng Thông tin Kỷ lục đã có cuộc gặp gỡ, trao đổi với ông để giúp bạn đọc hiểu thêm về lối thơ độc đáo và mới lạ này.

Chào KLG Phạm Đan Quế. Xin ông cho biết thêm về loại thơ thuận nghịch độc mà ông đã nghiên cứu và thử nghiệm?

Ông Phạm Đan Quế: Từ cách đây trên năm chục năm, lần đầu tiên khi được biết đến bài thơ thuận nghịch độc khuyết danh trong "Việt Nam Văn học Sử yếu" của Giáo sư Dương Quảng Hàm, chúng tôi thật sự kinh ngạc và cảm thấy như có cái gì thần bí ở bên trong. Cảm giác ấy tuy có bớt đi nhưng khá lâu về sau đó vẫn còn là một lối thơ "kính nhi viễn chi”.
Đến những năm chín mươi của thế kỷ XX khi chuẩn bị cho quyển "Truyện Kiều đọc ngược” (in năm 2002), chúng tôi thấy quả thực lối chơi thơ này còn ít người đi sâu, bởi cho đến năm 1945 và nhiều năm sau đó, những bài thơ loại này vẫn rất hiếm hoi.

Thơ thuận nghịch độc tuy đã xuất hiện từ trước năm 1720, nhưng cho đến khoảng năm 1970, tức sau 250 năm, người ta vẫn chỉ biết được chưa đến hai chục bài thơ loại này. Có thể các nhà nho xưa vốn sành và rất giỏi về thơ cũng có nhiều người làm loại thơ này nhưng tài liệu hiện còn không thấy ghi lại.

Thơ thuận nghịch đôc rất khó làm vì phải viết được những câu thơ đọc xuôi, đọc ngược đều thành câu, đúng luật, đúng vần và trọn nghĩa. Chỉ những nhà nho có tài dụng công tiểu sảo mới làm nổi. Các nhà thơ thuộc lớp tân học ít ai làm và cũng không thích làm loại thơ này. Trong Phong trào thơ mới, cũng chỉ có thi sĩ Hàn Mặc Tử khi đi vào thơ Đường luật đã làm hai bài thơ thuận nghịch đôc mà bài thường được nhắc đến trên sách báo là bài Cửa sổ đêm khuya. Vì vậy trong các sách viết về các thể loại thơ, ta cũng chỉ thấy kể ra một vài bài và cho đến nay chưa có tác giả nào nghiên cứu sâu về đề tài thơ đọc ngược.



Kỷ lục gia Phạm Đan Quế với rất nhiều sách nghiên cứu về Truyện Kiều đã được xuất bản

Khi đến với thơ thuận nghịch độc, ông có phát hiện ra điều gì mới?

Ông Phạm Đan Quế: Cho đến những năm cuối của thế kỷ trước, đúng ra trước năm 2000, thơ thuận nghịch độc ở ta chỉ có loại thất ngôn bát cú, chưa có ai làm thơ thuận nghịch độc thể lục bát và song thất lục bát. Chúng tôi đã để tâm đến điều này và thử nghiệm cũng như phát triển những kiểu thơ thuộc hai thể loại này và tìm ra công thức cho từng loại và giới thiệu một phần trên Tạp chí Thế giới mới năm 2006-2007 và in trong quyển "Bài thơ vịnh Kiều độc đáo và cách làm thơ thuận nghịch độc" giới thiệu với Trung tâm Sách Kỷ lục Việt Nam – Vietkings nhân dịp Trung tâm xác lập kỷ lục cho bài thơ.

Xin ông cho biết cụ thể hơn về những bài thơ mà ông đã làm thử nghiệm?

Ông Phạm Đan Quế: Tuy hơi dài nhưng xin được nêu cụ thể hơn về thơ lục bát thuận nghịch độc.

Thơ lục bát thuận nghịch độc có 4 kiểu:

a. Thơ lục bát thuận nghịch độc theo từng khổ kiểu như bài "Trăng thu Tây Hồ" với 4 khổ mà hai khổ thơ đầu là:

- Chờ trăng gió lộng Hồ Tây
Đầy vơi thơ thẩn khách say trăng mờ
Tây Hồ lộng gió trăng chờ
Mờ trăng say khách thẩn thơ vơi đầy

- Sang thu ửng ráng trời mây
Bay trầm vàng ánh tháng ngày quê hương
Mây trời ráng ửng thu sang
Hương quê ngày tháng ánh vàng trầm bay

- Vui buồn vẫn thuở thơ ngây
Cay chua bùi ngọt... đắm say bao đời
Ngây thơ thuở vẫn buồn vui
Đời bao say đắm... ngọt bùi chua cay

- Quang mây rực sáng Hồ Tây
Say mê tràn ngập ngất ngây thu vàng
Tây Hồ sáng rực mây quang
Vàng thu ngây ngất ngập tràn mê say...

b. Thơ lục bát thuận nghịch độc đúng nghĩa với số câu lẻnhư bài "Mưa rơi":

Mưa rơi lạnh vắng xa người
Thờ thẫn thương nhớ cảm hoài trào dâng
Trường canh gió thoảng lâng lâng
Hương quê gìn giữ núi rừng mông mênh
Duyên tơ đượm thắm hương quỳnh
Thêm say chiều sớm bóng hình chờ trông
Yêu thương mãi nguyện thủy chung

Bài này được đọc ngược từ cuối trở lên đầu vì có số câu thơ lẻ như sau:

Chung thủy nguyện mãi thương yêu
Trông chờ hình bóng sớm chiều say thêm
Quỳnh hương thắm đượm tơ duyên
Mênh mông rừng núi giữ gìn quê hương
Lâng lâng thoảng gió canh trường
Dâng trào hoài cảm nhớ thương thẫn thờ
Người xa vắng lạnh rơi mưa

c. Thơ lục bát thuận nghịch độc với số câu chẵnnhư bài "Xuân tình mộng":

Ngời sắc xuân liễu thướt tha
Hò hẹn - thân lẻ dáng hoa tím chiều
Trăn trở hình bóng dấu yêu
Tha thiết - tình mộng ước trào ý dâng
Canh thâu ngời rạng ánh dương
Đào hoa - lơi lả khói sương mơ chiều

Bài thơ có số câu thơ chẵn thì khi đọc ngược câu bát cuối phải cắt ra 6 chữ thành câu lục, 2 chữ còn lại được nối liền với 6 chữ của câu lục thành câu bát…(dấu - trong câu bát là để ngắt ra câu lục khi đọc ngược).

Chiều mơ sương khói lả lơi
Hoa đào dương ánh rạng ngời thâu canh
Dâng ý trào ước mộng tình
Thiết tha yêu dấu dáng hình trở trăn
Chiều tím hoa bóng lẻ thân
Hẹn hò tha thướt liễu xuân sắc ngời

d. Thơ lục bát tả hữu thuận nghịch độc
như bài "Phúc lộc xuân":

Xuân sang lộc phúc chan hòa
Lời trao nhân nghĩa nở hoa ân tình
Người xa mộng ước hương quỳnh
Mây hồng ngời rạng bóng hình quê hương
Say mê ước hẹn yêu thương
Đài hoa ngây ngất quyện hương Tây Hồ
Mai vàng dãi nắng mong chờ
Đào hoa lơi lả cợt đùa hương xuân

Bài này ta đọc ngược từng câu từ đầu đến cuối nhưng từ phải sang trái.

Hòa chan phúc lộc sang xuân
Tình ân hoa nở nghĩa nhân trao lời
Quỳnh hương mộng ước xa người
Hương quê hình bóng rạng ngời hồng mây
Thương yêu hẹn ước mê say
Hồ Tây hương quyện ngất ngây hoa đài
Chờ mong dãi nắng vàng mai
Xuân hương đùa cợt lả lơi hoa đào



Kỷ lục gia Phạm Đan Quế (thứ 4 từ phải qua) nhận bằng kỷ lục
tại Hội ngộ Kỷ lục gia lần 26 ngày 21.9.2013


Đây là một vấn đề khá mới mẻ và thú vị. Xin ông cho biết tiếp về loại thơ song thất lục bát các kiểu và những bài mà ông đã làm để chứng minh các kiểu thơ này?

Ông Phạm Đan Quế: Song thất lục bát thuận nghịch độc có 2 kiểu:

a. Song thất lục bát thuận nghịch độc theo từng khổnhư bài "Thơ vịnh Kiều" với 3 khổ:

1. KIM KIỀU ƯỚC HẸN

Cùng ước nguyện trao thoa tặng quạt
Biển chỉ non thề nhạt chẳng phai
Lòng tơ ước hẹn lâu dài
Ngày ngày trông ngóng đất trời vần xoay
Phai chẳng nhạt thề non chỉ biển
Quạt tặng thoa trao nguyện ước cùng
Dài lâu ước hẹn tơ lòng
Xoay vần trời đất ngóng trông ngày ngày

2. LƯU LẠC
Trưa sớm trải thân Kiều thờ thẫn
Mãi phai son nhạt phấn đêm ngày
Mưa dầu gió dãi chua cay
Lòng đau xơ xác đoạ đày thâu canh
Ngày đêm phấn nhạt son phai mãi
Thẫn thờ Kiều thân trải sớm trưa
Cay chua dãi gió dầu mưa
Canh thâu đày đoạ xác xơ đau lòng

3. KIM KIỀU TÁI NGỘ

Dang dở bạc mệnh tình duyên nợ
Sắc lẫn tài cùng ngộ hạnh duyên
Thương yêu ước hẹn thề nguyền
Đầy vơi hương lửa vẹn tuyền Kiều Kim
Duyên hạnh ngộ cùng tài lẫn sắc
Nợ duyên tình mệnh bạc dở dang
Nguyền thề hẹn ước yêu thương
Kim Kiều tuyền vẹn lửa hương vơi đầy

Trong mỗi khổ song thất lục bát, phải đọc ngược câu thất thứ hai trước rồi mới đến câu thất thứ nhất, sau đó đến câu lục và câu bát.

b. Song thất lục bát tả hữu thuận nghịch độc như bài "Chiều mưa bên hồ" sau đây:

Cảnh sông hồ buồn mưa ướt đẫm
Bờ bến lạnh thêm thẳm xanh mây
Mờ trăng trải lụa rừng cây
Khơi xa mù mịt vụt bay chim chiều
Liễu lả lơi buông chèo mái thoáng
Đầy vơi rượu thơ tháng năm quên
Mây trời lạnh giá thâu đêm
Trà sen ngây ngất đắm chìm chiều mơ

Trong mỗi khổ thất ngôn bát cú, ta có thể đọc ngược mỗi câu từ phải sang trái, hai câu thất ngôn rồi đến hai câu lục bát.

Đẫm ướt mưa buồn hồ sông cảnh
Mây xanh thẳm thêm lạnh bến bờ
Cây rừng trải lụa trăng mờ
Chiều chim bay vụt mịt mù xa khơi
Thoáng mái chèo buông lơi lả liễu
Quên năm tháng thơ rượu vơi đầy
Đêm thâu giá lạnh trời mây
Mơ chiều chìm đắm ngất ngây sen trà

Xin cảm ơn ông vì những thông tin thú vị này và mong được tiếp tục phỏng vấn ông về chính bài thơ "Kiều Nương Cửa Phật" vừa được xác lập kỷ lục Việt Nam.


Kỷ lục gia – Thành viên HĐ Tư vấn Trung tâm Sách Kỷ lục Việt Nam
Nhà nghiên cứu: PHẠM ĐAN QUẾ
Sinh năm: 1936

Nguyên quán: Hải Dương - Nơi ở hiện nay: TP Hồ Chí Minh
Ông sở hữu 3 kỷ lục Việt Nam:
  • Tác giả có nhiều sách viết về Truyện Kiều nhất (xác lập năm 2005).
  • "Kiều nương của Phật - Bài thơ có nhiều cách đọc nhất (xác lập 2013).
  • Tác giả nghiên cứu có sách viết về văn hóa Kiều nhiều nhất (xác lập 2013).


PV - Cẩm nang Thông tin Kỷ lục

Bản quyền bài viết thuộc về Vietkings.
Vui lòng ghi rõ nguồn khi phát hành lại thông tin này.


Bảo tàng Kỷ lục Việt Nam mobile
Pepsi
Tổ chức Kỷ lục Châu Á
Viện Top Thế giới
Tổ chức Kỷ lục Đông Dương
Tổ chức Kỷ lục Hoa Kỳ