Nhà Kiều học, Kiều nhân – Ông là ai?

19-11-2015

(Kyluc.vn) Người ta nói Phạm Đan Quế là nhà Kiều học – Kiều nhân, quả không sai.

Sau hơn 40 năm tìm tòi và nghiên cứu Truyện Kiều, năm 1991, ông cho ra mắt 2 cuốn sách đầu tiên: "Truyện Kiều đối chiếu” và "Bình Kiều,vịnh Kiều, bói Kiều”. Đến năm 2005, ông tiếp tục in thêm 13 quyển nữa viết về truyện Kiều. Từ năm 2013 đến nay, ông đã xuất bản thêm 5 tác phẩm nghiên cứu về truyện Kiều. Như vậy trong vòng 25 năm (1991 – 2015), Nhà nghiên cứu Phạm Đan Quế đã ra mắt bạn đọc 20 tác phẩm viết về Truyện Kiều.Ông đã được vinh danh là Tác giả có nhiều sách viết về Truyện Kiều nhất.



Nhà nghiên cứu Phạm Đan Quế

Đặc biệt, ông đã phát hiện ra Truyện Kiều có thể đạt được nhiều kỷ lục Việt Nam và đề xuất kỷ lục Thế giới cho kiệt tác này. Cổng Thông tin kỷ lục Việt Nam đã có cuộc gặp gỡ trao đổi thú vị với Kỷ lục gia – thành viên Hội đồng Tư vấn Tổ chức Kỷ lục Việt Nam Phạm Đan Quế trong Tuần triển lãm Truyện Kiều tại Thư viện Tổng hợp TP Hồ Chí Minh nhân kỷ niệm 250 năm Ngày sinh của Đại thi hào Nguyễn Du (1765 – 2015). Dưới đây là nội dung cuộc trao đổi:

Thưa ông, Truyện Kiều đối với ông như thế nào mà ông đam mê đến như vậy?

Nhà nghiên cứu Phạm Đan Quế:
Từ những năm 1946, lúc chỉ mới khoảng trên 10 tuổi nhưng tôi đã nhận ra sức hút "lạ lùng” của những câu thơ Kiều. Và càng lớn tôi càng nhận ra Truyện Kiều thật sâu sắc và tinh tế, nhất là khi tôi được học với những vị Thầy uyên bác về Kiều. Tôi đã say mê tìm học, nghiên cứu, sưu tầm Truyện Kiều và mỗi lần như vậy tôi lại như không thể nào dứt ra được nữa. Với tôi, Truyện Kiều bỗng trở thành nguồn vui không sao từ bỏ được và niềm đam mê đến hôm nay vẫn mãi vẹn nguyên.

Ông chuyên tâm đi sâu nghiên cứu Truyện Kiều từ lúc nào?

Nhà nghiên cứu Phạm Đan Quế:
Tôi đi sâu nghiên cứu Truyện Kiều bắt đầu từ cách đây 45 năm, trong một đêm ru con trai đầu lòng đến câu: Rễ bèo chân sóng lạc loài, Nghĩ mình vinh hiển thương người lưu ly. Là người đọc Kiều, tôi thấy trong Truyện Kiều có hàng chục lần Nguyễn Du dùng chữ bèo để ví với thân phận chìm nổi của nàng Kiều…, càng đọc tôi càng thấy được bút lực của Nguyễn Du, qua những vần thơ, ta cảm thấy như mỗi chữ đều được chọn lựa kỹ càng và có sức nặng riêng. Nhớ lại đoạn bình Kiều của tác giả Tiên Phong Mộng Liên Đường đã viết từ năm 1820 mà trong đêm đông lạnh giá tôi toát mồ hôi, không ngủ được: "...Lời văn tả ra hình như máu chảy ở đầu ngọn bút, nước mắt thấm trên tờ giấy, khiến ai đọc đến cũng phải thấm thía ngậm ngùi, đau đớn như đứt ruột.... Nếu không phải có con mắt trông thấu cả sáu cõi, tấm lòng nghĩ suốt cả nghìn đời, thì không tài nào có cái bút lực ấy...”.
Từ đấy tôi càng quyết tâm học thêm chữ Hán, chữ Nôm để có thể đọc hiểu được và đi sâu vào việc nghiên cứu Truyện Kiều.

Quá trình nghiên cứu để hoàn thành các tác phẩm viết về Truyện Kiều, gồm những cuốn nào?

Nhà nghiên cứu Phạm Đan Quế:
Tôi đi sâu nghiên cứu Truyện Kiều từ năm 1967 và phải hơn 20 năm sau (1991) mới được Nhà xuất bản Hà Nội cho ra mắt 2 quyển đầu tiên là Truyện Kiều đối chiếu và Bình Kiều,vịnh Kiều, bói Kiều. Thật ra, cuốn sau là chuyên luận Trong nền văn hóa Kiều mà quyển tiếp theo là Tập Kiều - một thú chơi tao nhã (1994). Còn quyển nữa là Từ lẩy Kiều, Đố Kiều… đến các giai thoại về Truyện Kiều do Nhà xuất bản Văn học in năm 2000 cùng với hai quyển Truyện Kiều và Kim Vân Kiều Truyện và Tìm hiểu điển tích Truyện Kiều.
Về Văn hóa Kiều, tôi còn khai thác thêm trong hai quyển nữa là Bói Kiều như một nét văn hóaĐố Kiều, nét đẹp văn hóa (2004).
Về lịch sử tiếp nhận Truyện Kiều, tôi sưu tập và nghiên cứu trong 4 quyển: Hai quyển theo cùng một hướng được xuất bản cách nhau đúng 10 năm là Truyện Kiều và các nhà nho thế kỷ XIX (1994) - Truyện Kiều trên báo chương thế kỷ XX (2004). Và hai quyển nói lên nét độc đáo của Truyện Kiều: Truyện Kiều đọc ngược và Lục bát hậu Truyện Kiều cùng do NXB Thanh Niên ấn hành năm 2002, hai quyển sách mà khi biên soạn chúng tôi đã nghĩ đến việc đề đạt hai kỷ lục thế giới với Truyện Kiều.
Ngoài ra, còn có 2 tác phẩm Về những thủ pháp nghệ thuật trong văn chương Truyện Kiều (NXB Giáo Dục 2002) và quyển Thế giới nhân vật Truyện Kiều (2005).

Trong các năm gần đây, tôi ra mắt độc giả cuốn Bài thơ vịnh Kiều độc đáo và Cách làm thơ Thuận nghịch độc (2013); Thế giới Nghệ thuật Truyện Kiều (2013); Văn chương nghệ thuật Truyện Kiều (2015) và Văn hóa Kiều (2015)



Một số tác phẩm nghiên cứu về Truyện Kiều của nhà Kiều học Phạm Đan quế


Việc hình thành những Kỷ lục của Truyện Kiều bắt nguồn từ đâu?

Nhà nghiên cứu Phạm Đan Quế: Năm 2005, theo gợi ý của Tổ chức Kỷ lục Việt Nam, quyển Truyện Kiều và những kỷ lục ra đời cũng là một bước mới trong việc vinh danh Đại thi hào Nguyễn Du trên trường quốc tế. Và như vậy trong 15 năm (1991-2005), tôi đã cho xuất bản được 15 tác phẩm viết về Truyện Kiều như ứng với 15 năm lưu lạc của nàng Kiều: Mười lăm năm ấy biết bao nhiêu tình! Mười lăm năm mới bây giờ là đây!

5 chương đầu trong quyển "Truyện Kiều và những kỷ lục”, ông đã dành để trình bày về 5 Kỷ lục Thế giới, xin hãy giới thiệu sơ lược những Kỷ lục Thế giới ấy?
Nhà nghiên cứu Phạm Đan Quế:
5 Kỷ lục Thế giới mà tôi đề cử là:

1. Truyện Kiều là quyển sách duy nhất trên thế giới có được hiện tượng chắp nhặt những câu thơ ở các chỗ khác nhau để thành nhiều bài thơ mới, gọi là hiện tượng Tập Kiều, đã thu hút thi sĩ văn nhân nhiều thế hệ tham gia từ thế kỷ 19 đến nay với hàng trăm thi phẩm đủ loại từ lục bát, ngũ ngôn, tứ tự, thất ngôn, đến văn tế, hoặc Tập Kiều để dịch Hán thi… Như vậy, Truyện Kiều đã chuyển vào đời sống văn hóa một hình thái hoạt động văn chương mới (chưa có trước đó) và tồn tại (sau đó) qua hàng thế kỷ. Đó là hiện tượng cần ghi nhận đậm nét không chỉ trong lịch sử văn học nước ta, mà cả trên văn đàn thế giới. Cơ sở để minh chứng điều này là quyển Tập Kiều - một thú chơi tao nhã (1994) đã được tái bản tới 5 lần và về sau với nhan đề Thú chơi tập Kiều.

2. Truyện Kiều là thi phẩm dài có nhiều bàn dịch nhất ra cùng một ngoại ngữ.

Có tới 10 bản dịch khác nhau ra tiếng Pháp thành thơ tự do, thể Alexandrins (thơ 12 chân) hoặc văn xuôi, từ Abel des Michels (2 tập) in tại Paris 1884 - 1885 đến bản Thu Giang (Paris 1915), René Crayssac và Léon Masse (Hà Nội 1926), hoặc bản của Nguyễn Văn Vĩnh thực hiện trong 28 năm (Hà Nội 1942) và của Nguyễn Khắc Viện, Xuân Phúc – Xuân Việt, Lê Cao Phan, Lưu Hoài… Về kỷ lục này, tôi đã kiểm tra một số danh mục, song vẫn phải chờ đợi sự giúp sức của các nhà nghiên cứu và bạn đọc gần xa.

3. Truyện Kiều là cuốn truyện thơ có nhiều người viết về phần tiếp theo nhất trên thế giới mà đặc điểm là tất cả đều viết bằng thơ, trong đó xưa nhất có Đào Hoa Mộng ký của Mộng Liên Đình với khoảng 3.000 câu lục bát mới phát hiện, Đào Hoa Mộng ký diễn ca của Hà Đạm Hiên với 1.190 câu lục bát (Hà Nội 1917),Đoạn trường vô thanh của Phạm Thiên Thư với 3.296 câu (Sài Gòn 1972)…. Để minh chứng xin xem quyển Lục bát hậu Truyện Kiều, giới thiệu khá kỹ cả 7 quyển Hậu Kiều này.

4. Cuốn sách duy nhất trên thế giới mà người ta có thể đọc ngược từ cuối lên đến đầu để câu chuyện về nàng Kiều (đúng như nội dung trong tác phẩm của Nguyễn Du) diễn ra theo chiều của thời gian ngược lại như ta được xem một cuốn phim "tua” ngược chiều. Tôi đã làm một việc khá kỳ công là gỡ ra và sắp xếp lại toàn bộ các câu thơ trong truyện mà "tập Kiều” với cả 3.254 câu Kiều để có cuốn Truyện Kiều đọc ngược và Truyện Kiều như được đọc ngược từ cuối lên đến đầu sao cho câu thơ lục bát của Nguyễn Du vẫn hợp vần mà người đọc vẫn thấy thú vị.

5. Truyện Kiều là cuốn sách duy nhất trên thế giới tạo ra quanh nó cả một loạt những loại hình văn hóa - gọi là Văn hóa Kiều - với các hình thức thật phong phú như: bình Kiều, vịnh Kiều, bói Kiều, tập Kiều, đố Kiều, câu đối Kiều, hát nói tập Kiều, phú - văn tế Kiều, án Kim Vân Kiều, giai thoại quanh Truyện Kiều…

Theo ông, chúng ta cần làm những gì để vinh danh Truyện Kiều và Đại thi hào Nguyễn Du rộng rãi ra thế giới?
Nhà nghiên cứu Phạm Đan Quế:
Truyện Kiều - Nguyễn Du đã làm cho tiếng Việt trở thành một ngôn ngữ phong phú, giàu có, súc tích và uyển chuyển đủ để diễn tả mọi sắc thái tình cảm cũng như những cảnh huống của cuộc sống muôn màu. Năm 1965, Đại thi hào của chúng ta đã được Hội đồng Hòa bình Thế giới vinh danh là Danh nhân văn hóa của nhân loại.

Những đóng góp của Nguyễn Du đối với văn chương Việt Nam rất lớn. Tuy từ lâu chúng ta đã tôn vinh ông cũng như tác phẩm bất hủ của ông, nhưng nay, cần mở rộng cổng thông tin để càng có nhiều người tham gia nghiên cứu và phát hiện cũng là để thế giới biết rõ và sâu hơn những nét độc đáo kỳ diệu vốn được giấu kín, để chỉ qua nghiền ngẫm và xem xét thấu đáo mới được phát lộ ra. Truyện Kiều đã cuốn hút biết bao lớp người, thế hệ, dù trẻ giả hay trai gái, bình dân hay quý tộc. Từ khi kiệt tác ra đời, hàng loạt những hoạt động văn hóa đặc sắc đã lôi cuốn tất cả mọi người từ những ông vua nổi tiếng khắt khe say mê Khổng giáo như Minh Mạng, Tự Đức đến các quan, các nhà nho, lớp tân học, các nhà cách mạng cũng đều lẩy Kiều, vịnh Kiều…

Trong khuôn khổ kỷ niệm 250 năm Ngày sinh của Đại thi hào dân tộc Nguyễn Du, ông hãy cho biết các hoạt động tưởng niệm diễn ra như thế nào?
Nhà nghiên cứu Phạm Đan Quế:
Tháng 11, 12 năm nay (2015) cả nước diễn ra các hoạt động văn hóa để tưởng niệm Đại thi hào Nguyễn Du và Truyện Kiều mà lớn nhất là tại Hà Tĩnh – quê hương ông. Riêng tại thành phố Hồ Chí Minh, Tuần lễ triển lãm sách, tư liệu viết về Truyện Kiều – Nguyễn Du được thực hiện tại Thư viện Tổng hợp từ ngày 17 đến 25/11/2015 với nhiều hoạt động văn hóa như ngâm, vịnh Kiều…

Chân thành cảm ơn ông đã dành chút thời gian để nói về Truyện Kiều - Nguyễn Du!

Như Bá - Vietkings

Bảo tàng Kỷ lục Việt Nam mobile
Pepsi
Tổ chức Kỷ lục Châu Á
Viện Top Thế giới
Tổ chức Kỷ lục Đông Dương
Tổ chức Kỷ lục Hoa Kỳ