Sự kỳ diệu của tiếng Việt và bài thơ kỷ lục “Kiều nương cửa Phật”

28-10-2013

(Kỷ lục Vietkings) Nhà nghiên cứu Phạm Đan Quế hiện sở hữu 03 kỷ lục Việt Nam: Tác giả có nhiều sách viết về truyện Kiều nhất Việt Nam (2005); Tác giả nghiên cứu có sách viết về văn hóa Kiều nhiều nhất Việt Nam (2013); "Kiều Nương cửa Phật" - Bài thơ có nhiều cách đọc nhất (2013)


Nhằm giúp bạn đọc hiểu hơn về lối thơ thuận nghịch độc cũng như sự kỳ diệu của Tiếng Việt qua bài thơ kỷ lục "Kiều nương cửa Phật", Cổng thông tin điện tử Kỷ lục tiếp tục có cuộc trao đổi với Nhà nghiên cứu, Kỷ lục gia Phạm Đan Quế - tác giả bài thơ độc đáo này.

Trong bài phỏng vấn trước, ông đã nói về những thử nghiệm của ông với thơ thuận nghịch độc, nay xin đề cập đến chính bài thơ kỷ lục. Trước hết xin ông cho biết, ông chú ý đến loại thơ có nhiều cách đọc từ khi nào?


Nhà nghiên cứu Phạm Đan Quế: Bằng tiếng Việt, trước đây chỉ có những bài lục chuyển (6 cách đọc). Sau đó là bài thơ đọc 64 cách (Chức cẩm hồi văn) bằng chữ Hán của vua Thiệu Trị qua quyển sách của ông Nguyễn Tân Phong (1994) mà năm 1998, giáo sư Nguyễn Tài Cẩn tập trung vào bài Vũ trung sơn thuỷ tìm ra được 128 bài từ một bài thơ và nâng tổng số các bài đọc ngược lên 256 bài. Tôi đã nghiên cứu Truyện Kiều mấy chục năm nay, vẫn muốn làm một bài thơ vịnh Kiều đọc được nhiều cách. Bài thơ phải tóm tắt được cuộc đời Kiều trong 8 câu, nói đến 3 nhân vật chính là tâm sự của Thuý Kiều khi đi tu bên bờ sông Tiền Đường. Và năm 2006 tôi đã hoàn thành bài thơ Kiều nương cửa Phật, mà lúc đầu chỉ nghĩ là sẽ có nhiều cách đọc. Tại Vườn Kiều Biên Hòa, trong ngày giỗ thi hào Nguyễn Du năm 2007, tôi đã trình bày bài thơ này.



Nhà nghiên cứu - Kỷ lục gia Phạm Đan Quế


Xin ông giới thiệu mấy nét về bài thơ kỷ lục.

Nhà nghiên cứu Phạm Đan Quế: Đây là rất bài thơ khá đơn giản nói về tâm sự của Thuý Kiều khi đi tu bên bờ sông Tiền Đường: Bài Kiều nương cửa Phật. Bài này gồm 8 câu chia làm 4 khổ:
+ Kiều thỉnh chuông cầu nguyện – câu 1-2,
+ Kiều ngẫm lại cuộc đời đầy bão tố của mình – câu 3-4,
+ Nhớ đến mối tình đã lỗi hẹn với chàng Kim – câu 5-6,
+ Dõi theo hình bóng của Từ Hải đã vì mình mà chết oan – câu 7-8.
Cụ thể như sau:
1. Ngần ngại đổ chuông chiều nguyện cầu
2. Sắc hương vàng nắng ngả rơi mau
3. Vần xoay gió bão đầy năm tháng
4. Lỗi nhịp Kiều đời trắng bể dâu
5. Nhân ái cảnh thiền sai ước thệ
6. Mộng tình Kim ấp ủ còn đâu
7. Dần xa dõi bóng Từ oan khuất
8. Nhân nghĩa Phật tiên chốn nhiệm màu

Chỉ có 8 câu với 56 chữ, nhưng đọc xuôi đọc ngược, đảo vị trí các câu thơ, lại có thể bớt đi hai chữ đầu hoặc cuối để từ bài thất ngôn thành bài ngũ ngôn… nên có rất nhiều cách đọc.

Bài thơ được công bố lần đầu năm 2007, hai năm sau (2009) mới được đề xuất kỷ lục và đến nay (2013), kỷ lục này mới được xác lập chứng tỏ sự thận trọng và nghiêm ngặt của Trung tâm Sách kỷ lục Việt Nam – Vietkings.

Lúc đầu ông có nghĩ bài thơ có bao nhiêu cách đọc không, thưa ông?

Nhà nghiên cứu Phạm Đan Quế:
Tại vườn Kiều Biên Hòa, năm 2007, chúng tôi mới chỉ nêu là bài thơ lục chuyển, nhưng khi đưa lên Internet trong truyenkieu.info/forum, tôi ghi là Bài thơ vịnh Kiều với hàng trăm cách đọc.
Bài thơ được ông Trịnh Minh Quân (Hà Nội) nghiên cứu kỹ và góp ý và cho thấy bài này có thể có tới trên một ngàn cách đọc, cụ thể có tới 720 bài thất ngôn và 720 bài ngũ ngôn khác nhau, ngoài 24 bài nữa có được khi giữ nguyên từng khổ thơ, tức 1.464 cách đọc khác nhau từ một bài thơ.

Chúng tôi đã nghiên cứu lại bài thơ và thấy số lượng các bài thơ dẫn xuất không chỉ có như vậy, mà còn nhiều hơn nữa. Chỉ xét riêng những bài thất ngôn mà chữ cuối hai câu đầu cùng vần bằng nhưng khác dấu, ta đã có 1.728 cách đọc, mà chúng tôi đã giới thiệu trong một quyển sách gửi Trung tâm sách kỷ lục Việt Nam – Vietkings
Bằng cách hoán vị các câu thơ khi đọc xuôi hay đọc ngược từng câu, hoặc bỏ bớt 2 chữ đầu của mỗi câu, bài thơ có ít nhất 1.728 cách đọc mà tất cả đều là thơ cổ phong. Thí dụ:

Thơ đọc xuôi:
Cùng bắt đầu bằng hai câu 1-2, ta có thể chọn các bài 12345678, 12385674, 12745638, 12785634... Cùng bắt đầu bằng hai câu 1-6, ta có thể chọn các bài 16345278, 16385274, 16745238, 16785234... Cùng bắt đầu bằng hai câu 8-2, ta có thể chọn các bài 82315674, 82345671, 82715634, 82745631...

Thơ đọc ngược:
Cùng bắt đầu bằng hai câu 8-7, ta có thể chọn các bài 87654321, 87254361, 87214365, 87614325... Cùng bắt đầu bằng hai câu 8-3, ta có thể chọn các bài 83214765, 83254761, 83614725, 83654721... Cùng bắt đầu bằng hai câu 5-7, ta có thể chọn các bài 57214368, 57284361, 57614328, 57684321...

Xin ông cho biết bài thơ này có những đặc điểm gì và vì sao bài thơ có nhiều cách đọc như vậy?

Nhà nghiên cứu Phạm Đan Quế: Ngoài 3 câu nói về 3 nhân vật: Thuý Kiều (câu 4), Kim Trọng (câu 6) và Từ Hải (câu 7), thì 5 câu còn lại của bài thơ đều là tâm trạng của Kiều khi nương cửa Phật lần thứ ba. Bài thơ có 4 đặc điểm sau đây của một bài thơ có nhiều cách đọc:
  1. Mỗi câu thơ đều có thể đọc xuôi, đọc ngược, bỏ đầu, bỏ cuối một cách thoải mái bình thường không một chút gượng ép.
  2. Mỗi câu thơ đều có thể tồn tại độc lập và cùng là tâm sự của Kiều khi tu hành ở Am Vân Thủy nên có thể hoán vị các câu thơ mà bài thơ vẫn chấp nhận được.
  3. Dù đọc xuôi hay đọc ngược, các câu thơ đều có thể bớt đi 2 chữ thành những câu 5 chữ (Thơ thất ngôn thành thơ ngũ ngôn).
  4. Những chữ cuối câu 1, 2, 4, 6, 8 đều cùng vần (cầu, mau, dâu, đâu, màu), những chữ đầu câu 1, 3, 5, 7, 8 cũng cùng vần (ngần, vần, nhân, dần, nhân).
Ngoài ra, bài thơ này còn có ba đặc điểm thú vị nữa dẫn đến hàng ngàn cách đọc là:

  1. Ba nhân vật Thúy Kiều, Kim Trọng, Từ Hải đền nằm ở giữa mỗi câu, nên khi cắt bớt chữ đầu, chữ cuối, ta vẫn thấy bóng dáng họ, vì vậy bài thơ vẫn đầy đủ ý nghĩa như thường.
  2. Những điểm căn bản trong việc tu hành của Kiều đều nằm ở ba chữ giữa của mỗi câu trong 5 câu thơ còn lại: chuông chiều, vàng nắng, gió bão, cảnh thiền, Phật tiên.
  3. Bài thơ mang đậm âm hưởng Kiều vì có 60 chữ thì đến 58 chữ lấy từ Truyện Kiều (Trừ 2 chữ bão và dõi)
Bằng cách hoán vị các câu thơ khi đọc xuôi hay đọc ngược từng câu, hoặc bỏ bớt 2 chữ đầu của mỗi câu, bài thơ này có ít nhất 1.728 cách đọc mà tất cả đều là thơ cổ phong, trong đó có ít nhất 32 bài thất ngôn bát cú đúng niêm luật thơ Đường.



Bìa quyển Bài thơ Vịnh Kiều độc đáo và Cách làm thơ thuận nghịch độc

Xin ông đơn cử thêm một bài thơ thuận nghịch độc kiểu khác nữa mà ông đã thử nghiệm.

Nhà nghiên cứu Phạm Đan Quế: Cho đến nay số lượng các bài thơ thuận nghịch độc đã lên đến hàng trăm, nhưng hầu hết đều là thất ngôn bát cú. Chúng tôi có làm thử nghiệm một bài thơ 8 chữ với nhan đề: Hương thu

Lay nhẹ khói lửng lơ trời xanh thẳm
Dải lam mờ sương gió cúc nở hoa
Mây hoài cảm hững hờ vàng chiều nắng
Trải nắng mưa sang thu bão tố qua
Say tình gợi lắt lay xưa cảnh vắng
Bãi xanh chiều dào dạt nổi sóng hòa
Đầy tràn mộng ngất ngây ru tiếng vẳng
Đãi cốm hương ngào ngạt nhớ xứ xa

(Đọc ngược)

Thẳm xanh trời lơ lửng khói nhẹ lay
Hoa nở cúc gió sương mờ lam dải
Nắng chiều vàng hờ hững cảm hoài mây
Qua tố bão thu sang mưa nắng trải
Vắng cảnh xưa lay lắt gợi tình say
Hòa sóng nổi dạt dào chiều xanh bãi
Vẳng tiếng ru ngây ngất mộng tràn đầy
Xa xứ nhớ ngạt ngào hương cốm đãi

Bài thơ này cũng có hàng trăm cách đọc với những từ láy thận nghịch: lửng lơ, hững hờ, lắt lay, dào dạt, ngào ngạt mang phong vị bâng khuâng của mùa thu.

Qua những bài thơ này, ta thấy gì về khả năng diễn đạt của tiếng Việt?

Nhà nghiên cứu Phạm Đan Quế: Tiếng Việt thật kỳ diệu, đi sâu vào nghiên cứu và làm thơ thuận nghịch độc cũng là một cách chúng ta đến với cái diệu kỳ của tiếng Việt. Ta tưởng như số từ có thể đọc ngược được rất ít nhưng không hẳn như vậy. Chỉ với chữ ước, ta có thể có nhiều từ song tiết đọc ngược được như: ước ao, ước hẹn, ước mơ, ước mong, ước mộng, ước nguyện, ước thề, ước thệ... Chỉ xét những cụm từ song tiết đọc ngược được gồm mấy loại ta cũng có:

Những từ đẳng lập có thể kết hợp tự do trước sau, nhưng cũng có những trường hợp thay đổi ý nghĩa: quần áo, chờ đợi, nhà c��a... đất trời, cá nước, đi lại...
Một số từ chính phụ cũng có thể đọc ngược như: hợp tan (tan hợp), chìm nổi (nổi chìm)... Nhưng cũng có khi khác nghĩa: hoa đào (đào hoa), xe đạp (đạp xe)...
Một số từ láy có thể đọc ngược được như trong bài thơ kể trên: lửng lơ, hững hờ, lắt lay… còn những từ điệp như xa xa, sè sè, thanh thanh, trùng trùng, đùng đùng... Và còn nhiều nữa. Một số từ khác: mau mau, mãi mãi, ngày ngày, đêm đêm... Một số chữ đặc biệt có thể thêm vào sau hay trước như mãi, trải, thêm... như nhớ mãi, trải nắng mưa, thêm yêu…

Ta biết khi một câu thơ đọc ngược thì ý nghĩa có thay đổi ít nhiều, có khi là tương tự, có khi khác đi và cũng có khi mang ý nghĩa ngược lại. Một bài thơ thuận nghịch độc được hình thành từ nhiều câu thơ cũng sẽ như vậy. Trong bài Hương thu ở trên, câu cuối: Xa xứ nhớ ngạt ngào hương cốm đãi, người ở xa tổ quốc nhớ về quê hương bởi cái vị hương cốm ngạt ngào được thưởng thức khi ở quê nhà. Nhưng khi đọc ngược câu thơ ta lại thấy: Đãi cốm hương ngào ngạt nhớ xứ xa, người ở trong nước khi được thưởng thức hương vị của món quà này lại nhớ đến bè bạn còn lênh đênh nơi xứ người. Cũng có bài khi đọc ngược lại có ý nghĩa trái hẳn như giữa xuất gia (đi tu) và trở lại đời thường trong bài của tác giả khuyết danh đầu thế kỷ 20: Quy y (Đọc ngược thành bài Hồi tục).

Và có lẽ chỉ ở Việt Nam, với loại hình ngôn ngữ đơn lập với 8 thanh đặc biệt (hai thanh bằng và sáu thanh trắc), tiếng Việt mới cho phép tạo nên nhiều cụm từ, nhiều câu, nhiều bài thơ có thể đọc ngược lại từng chữ mà vẫn có nghĩa, mới có hiện tượng bài thơ đọc được hàng trăm cách. Nhất là theo các nhà nghiên cứu, về mặt ngữ âm, tiếng Việt có từ 4500 đến 4800 âm, trong khi tiếng Hán Quan thoại chỉ có khoảng 1280 âm, nên các cụ ta xưa viết chữ Nôm phải dùng dấu nháy hoặc chữ khẩu để biểu thị những chữ cận âm.

Một lần nữa, chúng tôi muốn nhấn mạnh rằng những bài thơ này nói lên được cái diệu kỳ của tiếng Việt mà phải chăng không ngôn ngữ nào trên thế giới có được? Phải chăng đây cũng là bài thơ có nhiều cách đọc nhất thế giới (?), và nếu thế thì cũng chỉ càng chứng tỏ rằng trong các ngôn ngữ trên thế giới, tiếng Việt ta cũng thuộc vào loại kỳ diệu bậc nhất vậy!

Tuy vậy dù là một lối chơi thơ trí tuệ, một thú chơi thơ cao cấp, chúng tôi nghĩ rằng trong tương lai thể thơ này sẽ được nhiều người quan tâm, nếu trong 250 năm (1720 - 1970), số bài thơ thuận nghịch độc chỉ chưa đến hai chục bài thì những năm đầu của thế kỷ này đã lên tới vài trăm với nhiều chủng loại, số bài thơ đọc được hàng trăm cách đến nay mới chỉ có chưa đến chục bài chắc sẽ tăng dần trong thời gian tới.

Xin lấy thử 6 bài đầu các trang 100, 200 và 300 để quý vị xem thử:

Hai bài đầu trang 100: Bốn câu đầu là 1278
12785436
1. Ngần ngại đổ chuông chiều nguyện cầu Đổ chuông chiều nguyện cầu
2. Sắc hương vàng nắng ngả rơi mau Vàng nắng ngả rơi mau
7. Dần xa dõi bóng Từ oan khuất Dõi bóng Từ oan khuất
8. Nhân nghĩa Phật tiên chốn nhiệm màu Phật tiên chốn nhiệm màu
5. Nhân ái cảnh thiền sai ước thệ Cảnh thiền sai ước thệ
4. Lỗi nhịp Kiều đời trắng bể dâu Kiều đời trắng bể dâu
3. Vần xoay gió bão đầy năm tháng Gió bão đầy năm tháng
6. Mộng tình Kim ấp ủ còn đâu Kim ấp ủ còn đâu

Hai bài đầu trang 200: Bốn câu đầu là 4852
48527136


4. Lỗi nhịp Kiều đời trắng bể dâu Kiều đời trắng bể dâu
8. Nhân nghĩa Phật tiên chốn nhiệm màu Phật tiên chốn nhiệm màu
5. Nhân ái cảnh thiền sai ước thệ Cảnh thiền sai ước thệ
2. Sắc hương vàng nắng ngả rơi mau Vàng nắng ngả rơi mau
7. Dần xa dõi bóng Từ oan khuất Dõi bóng Từ oan khuất
1. Ngần ngại đổ chuông chiều nguyện cầu Đổ chuông chiều nguyện cầu
3. Vần xoay gió bão đầy năm tháng Gió bão đầy năm tháng
6. Mộng tình Kim ấp ủ còn đâu Kim ấp ủ còn đâu

Hai bài đầu trang 300: Bốn câu đầu là 7845
78452361


7. Khuất oan Từ bóng dõi xa dần Từ bóng dõi xa dần
8. Màu nhiệm chốn tiên Phật nghĩa nhân Chốn tiên Phật nghĩa nhân
4. Dâu bể trắng đời Kiều nhịp lỗi Trắng đời Kiều nhịp lỗi
5. Thệ ước sai thiền cảnh ái nhân Sai thiền cảnh ái nhân
2. Mau rơi ngả nắng vàng hương sắc Ngả nắng vàng hương sắc
3. Tháng năm đầy bão gió xoay vần Đầy bão gió xoay vần
6. Đâu còn ủ ấp Kim tình mộng Ủ ấp Kim tình mộng
1. Cầu nguyện chiều chuông đổ ngại ngần Chiều chuông đổ ngại ngần

Một đặc điểm rất quan trọng là cả 1.728 bài đều có cùng một nội dung, gần như không thể phân biệt, chỉ khác nhau ở cách chọn số thứ tự các câu thơ - trừ bài thơ chính đầu tiên.

PV - Cẩm nang Thông tin Kỷ lục
Bản quyền bài viết thuộc về Vietkings.
Vui lòng ghi rõ nguồn khi phát hành lại thông tin này.



Bảo tàng Kỷ lục Việt Nam mobile
Pepsi
VQG Phong Nha
Tổ chức Kỷ lục Châu Á
THE FUTURE IS NOWI
Viện Top Thế giới
Tổ chức Kỷ lục Đông Dương
VINHOME
Tổ chức Kỷ lục Hoa Kỳ