Cách trang trí mâm ngũ quả ngày Tết cổ truyền 3 miền Bắc - Trung - Nam

12-02-2018

Đối với mỗi gia đình người Việt mâm ngũ quả đặt trên bàn thờ tổ tiên dịp Tết là vô cùng quan trọng. Vì nó mang một ý nghĩa sâu sắc được xem như biểu tượng cho thành quả sau một năm lao động miệt mài của những người nông dân. Những sản vật này là kết tinh từ mồ hôi, công sức của những người dân lao động chắt chiu qua những vụ mùa. Để khi xuân sang Tết đến mà thành kính dâng cúng tổ tiên thể hiện đạo lý thiêng liêng uống nước nhớ nguồn và mong muốn một năm mới ấm áp, no đủ.

Mâm ngũ quả là mâm gồm 5 loại quả khác nhau thể hiện cho Kim – Mộc – Thủy – Hỏa – Thổ, mỗi loại tượng trưng cho một ước nguyện của gia chủ, thông qua tên gọi và màu sắc. Ngoài ra, “ngũ” còn thể hiện ước muốn của người Việt đạt được " Ngũ phúc lâm môn ". “Thư Kinh” có ghi: Nhất viết thọ, nhị viết phú, tam viết an khang, tứ viết tu hảo đức, ngũ viết khảo chung mệnh. Có nghĩa là thứ nhất là “Trường thọ”, hai là “Phú quý”, ba là “An khang”, bốn là “Hảo đức” (đạo đức tốt), năm là “Thiện chung” .

“Ngũ phúc” hợp lại mới tạo thành một cuộc sống trọn vẹn hạnh phúc, một khi tách rời ra thì không còn ổn nữa. Ví dụ, có người trường thọ lại nghèo hèn qua ngày, có người phú quý nhưng thân thể lại không tốt, có người nghèo hèn mà thiện chung, có người phú quý lại gặp tai họa bất ngờ…
Trong “ngũ phúc”, quan trọng nhất là phúc thứ tư – “Hảo đức”. Chính là có được tấm lòng lương thiện, nhân hậu trầm tĩnh, đây là tướng có phúc nhất. Bởi vì đức là căn nguyên của phúc, phúc là kết quả của đức tạo thành. Chỉ có “Hảo đức” đôn hậu thuần khiết, mới có thể nuôi dưỡng bốn phúc khác, khiến chúng không ngừng lớn mạnh, mà phần này chúng ta có thể hoàn toàn khống chế, cho nên những người già thường nói phải tích đức làm việc thiện.


Nếu như cách bày hoa quả trên bàn thờ của người miền Bắc thường sẽ dùng những loại quả như: Chuối, táo xanh, bưởi, phật thủ, đu đủ, ớt, đào, lê, măng cụt, cam quýt...để bày trí. Thì người miền Nam lại lựa chọn như: Mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung, dưa hấu, dứa... Tại sao lại có sự khác nhau đó ?
Là do tùy theo từng vùng miền có đặc trưng về khí hậu, sản vật và phong tục quan niệm văn hóa riêng mà việc lựa chọn, bày biện những loại quả trên mâm ngũ quả cũng khác nhau. Từ đó nó được biến tấu thêm phần sinh động hơn, người ta chọn ra những loại quả mang ý nghĩa tâm linh, tinh thần để bày trên mâm ngũ quả.

Ý nghĩa mâm ngũ quả ngày tết

Chuối: Tượng trưng cho con cháu sum vầy, quây quần, đầm ấm, hứng lấy may mắn, bao bọc và chở che.
Phật thủ: Bàn tay phật che chở cho cả gia đình.
Bưởi: Mong muốn an khang, thịnh vượng.
Quả lê hoặc dưa lê: Tượng trưng cho sự thành đạt, thăng tiến.
Cam, quýt: Tượng trưng cho sự thành đạt.
: Vị ngọt thanh, ngụ ý việc gì cũng trơn tru, suôn sẻ.
Lựu: Nhiều hạt, tượng trưng cho con đàn cháu đống.
Đào: Thể hiện sự thăng tiến.
Táo: Phú quý, giàu sang.
Thanh long : Rồng mây hội tụ, thể hiện sự phát tài phát lộc.
Dưa hấu: Căng tròn, mát lành, hứa hẹn sự ngọt ngào, may mắn.
Quả trứng gà: Lộc trời cho.
Sung: Gắn với biểu tượng sung mãn, sức khỏe và tiền bạc.
Đu đủ: Thịnh vượng, đủ đầy.
Xoài (phát âm giống như “xài”): Cầu mong cho việc tiêu xài không thiếu thốn.

Mặt khác cũng do cách gọi tên các loại quả mỗi miền khác nhau mà mâm ngũ quả người miền Nam lại tránh dùng nải chuối, quả cam quýt…vì họ liên tưởng tới câu “ chúi – chuối” và “cam – quýt làm cam chịu”. Nhưng với người Bắc những thứ đó không thể thiếu, họ lại nghĩ rằng chuối và phật thủ là loại có hình dáng như bàn tay tượng trưng cho ý nghĩa được che chở, bảo vệ.

MÂM NGŨ QUẢ MIỀN BẮC GỒM NHỮNG GÌ?

Người miền Bắc bày mâm ngũ quả theo thuyết Ngũ hành trong văn hóa phương Đông là vạn vật dung hòa cùng trời đất : Kim ( màu trắng ) , Mộc ( màu xanh ), Thủy ( màu đen ), Hỏa ( màu đỏ ), Thổ ( màu vàng ). Mâm ngũ quả cứ theo 5 sắc màu đó để phối trí bằng những loại quả thường dùng như: chuối, táo xanh, bưởi, phật thủ, đu đủ, ớt, đào, lê, măng cụt, cam quýt, quất...Chúng được sắp xếp màu sắc từng loại quả xen kẽ với nhau để đẹp mắt, hợp phong thủy - Ngũ hành.

Mâm ngũ quả miền Bắc gồm những gì ?
 
Chuẩn bị: 
- 1 nải chuối xanh
- 1 quả phật thủ hoặc 1 quả bưởi
- Cam, quýt, hồng, mận, roi, đào…
Cách trình bày truyền thống là:
Chuối ở dưới cùng, đỡ lấy toàn bộ các loại quả khác. Chính giữa là quả bưởi hoặc phật thủ vàng.Những quả chín đỏ như đào, hồng, quýtsẽ xếp xen kẽ xung quanh. Những chỗ khuyết đặt xen kẽ quýt vàng, táo màu xanh hoặc những trái ớt đỏ hoàn thiện những nét trang trí cuối cùng. Sự sắp xếp hợp lý giữa màu sắc và kích thước của các loại quả sẽ mang lại sự hài hòa đẹp mắt và hợp phong thủy cho mâm ngũ quả. 
Cũng do trái cây ngày càng nhiều, loại nào cũng ngon, bổ, đồng thời cũng nhằm thể hiện tính trang trí trong con mắt thẩm mỹ độc đáo của người dân. Nên mâm ngũ quả ngày càng phong phú hơn, người ta cũng không câu nệ và cứng nhắc “ngũ quả” nữa mà có thể là bát, cửu, thập quả, nhưng vẫn gọi là “mâm ngũ quả”. Bởi đó là một “sản phẩm văn hóa” đã xác lập trong quá trình lịch sử lâu dài, được khuôn đúc theo quan niệm về “bộ ngũ hoàn hảo”.
-Nải chuối : Là loại quả không thể thiếu trên mâm ngũ quả của người miền Bắc. Đây là loại quả chiếm vị trí vô cùng quan trọng trong cách bày trí mâm ngũ quả các ngày lễ Tết. Chuối phải là nải chuối còn xanh, màu xanh được coi là hành Mộc. Nó mang ý nghĩa như bàn tay ngửa để che chở đem lại sự bình an, sung túc, đùm bọc và gắn kết. Thực tế là trên mâm ngũ quả, nải chuối cũng bao bọc, nâng đỡ các loại quả khác. Đây chính là những gì tinh túy nhất của đất trời, của mùa xuân.
- Quả phật thủ : Là loại quả có mười cánh múi chụm lên như 10 ngón tay giống như tay Phật được đặt ở trung tâm và nơi cao nhất trong mâm ngũ quả. Phật thủ có màu vàng mang Hành Thổ với ý nghĩa cầu mong trời phật ban lộc, ban sự may mắn và bình an cho nhân thế. Theo quan niệm xưa phật thủ là loại quả dùng để thờ Phật, gia tiên vì có mùi thơm quyến rũ tác dụng lưu giữ thần, Phật và gia tiên trong nhà lâu hơn để phù hộ cho gia chủ. Nếu không tìm được Phật thủ, bạn có thể bày quả bưởi lên mâm ngũ quả cũng mang ý nghĩa tương tự.
- Quả quất : Theo âm Hán của từ “quất” gần giống âm của từ “cát”. Bày quất trên mâm ngũ quả ý nghĩa mang lại sung túc, ăn nên làm ra, dồi dào sức sống.
- Cam, quýt, hồng, mận, roi, đào… : Mỗi loại quả tượng trưng cho các mùa khác nhau. Với các màu đỏ như cam, quýt chín đỏ, quả trứng gà, ớt sừng, quả hồng... ứng với mùa Hạ - Hành Hỏa. Các loại quả màu trắng như roi, đào... ứng với mùa Thu - hành kim; các loại quả màu đen như mận, hồng xiêm… ứng với mùa Đông - Hành Thủy. Tất cả những loại quả này được bày đan xen vào nhau lên mâm ngũ quả tạo thành hình tháp. Điều đó thể hiện sự mong muốn gia đình sẽ được no đủ và hạnh phúc suốt cả bốn mùa.

MÂM NGŨ QUẢ MIỀN NAM GỒM NHỮNG GÌ?

Mâm ngũ quả của miền Nam tuy không được bày trí theo quan niệm ngũ hành nhưng cũng có những kiêng kị nhất định. Người miền Nam thường cầu kỳ hơn trong khâu chọn lựa hoa quả để bày mâm ngũ quả cũng gia tiên. Nếu người miền Bắc dùng chuối làm loại quả quan trọng nhất để bày lên bàn thờ, thì người miền Nam lại khác. Ở miền Nam bạn sẽ thường thấy các loại trái cây như: Mãng cầu, sung, dừa, đu đủ, xoài. Những trái này đọc lái đi sẽ thành “Cầu – Sung – Vừa – Đủ – Xài” mong muốn năm mới vừa đủ cho sự đủ đầy, sung túc. Mâm ngũ quả của người miền Nam thể hiện rõ tính bình dị, dân dã và hóm hỉnh. Mỗi người một cuộc sống và mong muốn khác nhau, biết là nào là “đủ” nhưng ai cũng chỉ cần đủ mà thôi. Ngoài ra, theo tên gọi các loại trái mà ở miền Nam người ta thích trái thơm ( dứa ) với ý nghĩa là thơm tho, thơm danh. Do vậy họ thêm " chân đế " là 3 trái thơm thể hiện sự vững vàng với mong muốn con cháu đầy nhà, đặc biệt còn có thêm một cặp dưa hấu xanh vỏ đỏ lòng tượng trưng cho sự may mắn. 
Cũng do cách phát âm này mà người miền Nam kỵ cúng một số loại quả tên gọi mang ý nghĩa không tốt như:
- Chuối: Chúi nhủi, làm ăn không phất lên được (thể hiện sự nguy khó) nên chuối là thứ quả không bao giờ xuất hiện.
- Lê, táo (bom): Lê lết, đổ bể, dễ thất bại.
- Cam, quýt: " Quýt làm cam chịu " nên người Nam không bày những trái cam óng ả đẹp mắt như người Bắc.

Mâm ngũ quả miền Nam gồm những gì ?
 
Chuẩn bị: 
- Mẵng cầu, Sung, Dừa, Đu đủ, Xoài
- Trái thơm ( dứa ), Dưa hấu
Cách bày đơn giản là :
Chọn những trái lớn như đu đủ, dừa, mãng cầu đặt lên mâm trước để lấy thế. Sau đó bày những quả nhỏ hơn lên trên, sắp xếp hợp lý để mâm ngũ quả có hình thù giống như một ngọn tháp. Riêng cặp dưa hấu thì được dùng để đặt hai bên sau khi mâm ngũ quả đã hoàn thành.

MÂM NGŨ QUẢ MIỀN TRUNG GỒM NHỮNG GÌ?

Nơi khúc ruột miền Trung nghèo khó, đất đai cằn cỗi, khí hậu khắc nghiệt, ít hoa quả và cả những hậu quả thiên tai để lại từ trước đó chưa dứt nên cây trái đặc sản địa phương rất hiếm. Nên người dân nơi đây cũng không quá câu nệ hình thức, ý nghĩa mâm ngũ quả ngày Tết, chủ yếu là có gì cúng nấy, thành tâm dâng kính tổ tiên. Bởi thế, mâm ngũ quả mỗi nhà lại khác nhau, quả gì cũng được, miễn là tươi ngon.
Mặt khác, nếu mâm ngũ quả hai miền Nam Bắc có sự khác biệt thì ở vị trí nằm giữa mâm ngũ quả miền Trung lại có sự giao thoa của hai vùng miền này. Mâm ngũ quả thường được bày rất đa dạng phong phú bao gồm: Thanh long, chuối, dưa hấu, mãng cầu, dứa, sung, cam, quýt…

Mâm ngũ quả miền Trung
 
Chuẩn bị: 
- Thanh long, chuối, dưa hấu, mãng cầu, dứa, sung, cam, quýt…
- Bông hoa cúc vàng tươi
Cách bày cũng đơn giản là : Theo hình thức quả to và nặng đặt ở dưới làm đế, tiếp đó là những quả có trọng lượng nhỏ hơn được chèn bên trên hoặc xen kẽ vào chỗ trống. Nhiều gia đình còn cài xen kẽ những bông hoa cúc vàng tươi vào mâm ngũ quả để cho đẹp mắt hơn.

Cho dù ở miền nào thì  mâm ngũ quả trên bàn thờ của gia đình trong những ngày Tết mang ý nghĩa giữ gìn bản sắc nét văn hóa truyền thống độc đáo lâu đời của người Việt Nam. Trên hết đều thể hiện sự thành kính hướng về nguồn cội, tổ tiên và thể hiện sinh động cho ý tưởng, triết lý – tín ngưỡng – thẩm mỹ ngày Tết. Mâm ngũ quả trên bàn thờ ngày Tết vẫn là nơi hội tụ hồn quả, hương cây của nét văn hóa dân tộc và ý nguyện cầu hòa, an, đủ mà người dân Việt Nam gửi gắm. Chính vì vậy, người dân Việt dù ở phương trời nào, đến ngày Tết cổ truyền vẫn không bỏ qua tục lệ này, như một sự nhắc nhở, cho bản thân và cho con cháu, về cội nguồn của mình.
V - * SAI LẦM CẦN TRÁNH KHI BÀY MÂM NGŨ QUẢ :

Sai lầm 1: Không hiểu hết ý nghĩa các loại quả
Một số gia đình thường băn khoăn, màu sắc mâm ngũ quả có nhất định phải đủ các loại quả có màu theo ngũ hành hay không? Trong khi đó vẫn muốn bày thêm những quả khác thể hiện mong muốn của gia chủ? Theo cổ truyền, Ngũ hành không phải quan niệm trên ban thờ, không có ý nghĩa thực tiễn trong tâm linh.

Do đó, việc chọn quả theo màu sắc của Ngũ Hành được thì càng tốt, nhưng không thì vẫn có thể chọn quả những quả theo nghĩa riêng, thể hiện mong muốn của gia chủ. Việc bày thêm một số loại quả thể hiện ý nghĩa riêng thường được người dân phía Nam coi trọng hơn phía Bắc. Vì thế, phương án đẹp nhất là chọn lựa, sử dụng các loại quả với ý nghĩa riêng theo mong muốn, ước nguyện của gia chủ, đồng thời đảm bảo được các màu sắc chủ đạo theo Ngũ Hành, vừa có được mâm ngũ quả đẹp, ấm cúng, đem lại cảm giác sung túc.
Sai lầm 2: Chọn ngay quả chín đẹp
Thông thường, mâm ngũ quả cần có trước đêm 30 Tết, và được các gia đình bày biện vào sáng hoặc chiều 30 Tết. Nhưng việc mua quả được được tiến hành sớm hơn nhiều. Do công việc, nhiều gia đình có thể mua quả từ ngày 27 - 28 Tết, thậm chí sớm hơn. Do đó, nếu không tính đến việc mâm quả sẽ còn để từ 30 Tết đến vài ngày sau ( thường là khi gia đình cúng hết Tết), mà chọn mua những quả đã chín đẹp, vừa mắt thì khi bày, quả đã có thể bị chín quá, lá héo, mũm vỏ. 
Nên lựa những quả già nhưng chưa chín quá (tùy theo thời gian mua có sát ngày 30 Tết chưa). Chuối nhất định phải là nải còn tươi xanh (để đủ cứng cáp, đỡ những quả khác và còn đảm bảo ý nghĩa màu sắc theo Ngũ Hành) tránh hiện tượng chuối chín sớm khi chưa hết tết. Quả chuối có dáng hơi cong, số lượng quả từ 12-16 quả.
Các loại quả xoài, mãng cầu, đu đủ, hồng… nên mua quả ương về bày để không bị thốI cần xem xét kĩ độ tươi ở cuống (chọn quả còn nguyên cuống lá), không có vết dập. Quả dưa hấu mang tính đấng trí nhân quân tử, xanh vỏ đỏ lòng. Và dù nhiều loại hoa quả, cũng nên bày thêm quả Phật thủ, giống biểu tượng bàn tay Phật.
Để chọn được nhiều quả đẹp và ngon, chất lượng tốt mọi người nên mua trước tết 3 ngày, không nên mua tận chiều 30 Tết vì cận Tết giá sẽ rất cao và ít cơ hội chọn quả đẹp để bầy mâm ngũ quả đẹp.
Sai lầm 3: Rửa quả cho sạch sẽ để bày mâm ngũ quả đẹp
Nhiều gia đình mua quả về, thường rửa cẩn thận cho quả bóng, đẹp. Song việc rửa quả sẽ làm quả sớm bị héo hoặc thối nếu có chỗ đọng nước. Chính vì thế, chỉ cần dùng khăn giấy ẩm lau sạch quả là được. Với những quả bưởi mà vỏ bị ố vàng hay mốc xanh, có thể hòa chút nước vôi sạch, thấm vào khăn lau đều sẽ cho vỏ bưởi vàng mà không lo đọng nước, héo bưởi.

MỘT SỐ CÁCH TRANG TRÍ MÂM NGŨ QUẢ NGÀY TẾT

Ngoài cách bày biện theo truyền thống thì hiện nay mâm ngũ quả được trang trí cách điệu, với những họa tiết, bài trí sống động và không kém phần độc đáo nhưng vẫn theo phong thủy - Ngũ hành. Dưới đây là một số cách xếp mâm ngũ quả đẹp ngày tết đang được ưa chuộng:

 

Mâm ngũ quả hình con rồng với nghệ thuật tạo hình từ trái cây- Ý nghĩa : Long – Phụng sum vầy
 
Mâm ngũ quả với nghệ thuật tạo hình từ trái cây
Theo dòng thời gian và theo sự phát triển các đặc sản của vườn cây ăn trái mà càng xuôi về phương Nam, sự trưng bày mâm ngũ quả càng thay đổi. Nghệ thuật tạo hình từ trái cây bắt đầu rải rác xuất hiện, nhất là tại các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, nơi được mệnh danh là xứ sở của trái cây quanh năm. Đến năm 1996 khi khu du lịch Suối Tiên tổ chức lễ hội trái cây Nam Bộ đầu tiên thì đã có những cuộc thi hẳn hoi và coi đây là một nét văn hóa truyền thống hàng năm rồi cũng xuất hiện thêm nhiều nơi như Đầm Sen, Tao Đàn,… vào dịp lễ, Tết. 
Tạo hình từ trái cây hiện nay được thực hiện chủ yếu là: gắn kết, chạm khắc hoặc kết hợp cả hai cho một tác phẩm. Từ ý tưởng tạo hình cho phù hợp với chủ đề và không gian trưng bày, các nghệ nhân sẽ tạo nên những tác phẩm nghệ thuật từ đơn giản đến phức tạp. Có khi nó chỉ là những con vật như long, phụng, khủng long, rồng, hổ, cá sấu… hoặc cao hơn nữa là tượng Nữ thần Tự Do, tháp Effel, chợ Bến Thành hoặc 3 vị thần linh Phước, Lộc, Thọ… Đặc biệt nhất là sự tái tạo những tác phẩm điêu khắc, hội họa nổi tiếng của các danh họa trong nước và thế giới. Chất liệu để tạo nên những tác phẩm đó 100% là từ trái cây, hoa lá cành, thân cây đến rau củ quả chỉ thấy trong chế biến các món ăn. Các nghệ nhân thực hiện quá trình trang trí thông qua các công đoạn gắn kết, sao cho càng giữ nguyên hình dáng trái cây càng tốt. Còn với những quả bầu, bí, dưa hấu, xoài, sầu riêng, dứa, ớt, cà pháo, cà tím… dưới mũi dao khéo léo của các nghệ nhân sẽ trở thành những hình hài sinh động với các con vật, đồ vật mang phong cách trang trí rất lớn và có thể tạo nên những đĩa, mâm, giỏ, hay thuyền, xuồng, thúng trái cây khổng lồ bắt mắt và hấp dẫn
 

Tổng hợp

 

Bảo tàng Kỷ lục Việt Nam mobile
Pepsi
VQG Phong Nha
Tổ chức Kỷ lục Châu Á
THE FUTURE IS NOWI
Viện Top Thế giới
Tổ chức Kỷ lục Đông Dương
VINHOME
Tổ chức Kỷ lục Hoa Kỳ