Với người Việt, mâm cơm ngày Tết Nguyên đán không đơn thuần là bữa ăn mà còn chứa đựng những ý nghĩa sâu sắc về tín ngưỡng, về văn hóa truyền thống. Vật phẩm dâng cúng, đặc biệt là trong những mâm cỗ dịp Tết là để tưởng nhớ tổ tiên, cầu mong được sự phù hộ, là sự kế tục truyền thống tốt đẹp mà người xưa để lại… Bởi thế, có những món mà cả trăm năm không đổi thay dù phong tục mỗi nhà, mỗi vùng, mỗi thời kỳ có thể thêm bớt tùy nghi, như gà luộc chẳng hạn. Bởi vì, không chỉ là món ăn, gà luộc là vật phẩm cúng dường không thể vắng mặt trong phong tục cúng giỗ của người Việt.
Cành đào đỏ, nhánh mai vàng, bánh chưng bánh tét xanh, con gà luộc vàng là những sắc màu không thể thiếu trong những ngày Tết cổ truyền.
Không chỉ là lễ vật bắt buộc khi dâng cúng, đĩa gà luộc còn tăng vẻ trang trọng cho bữa ăn, nhất là khi nhà có khách. Có thể thấy gà luộc vàng ươm, thêm chút lá chanh xanh xắt nhỏ là món ăn tuyệt đối không thể thiếu trong cuộc sống của người Việt. Đặc biệt, ý nghĩa của món gà luộc còn tượng trưng cho cuộc sống ấm no, an khang.
Thông thường gà sẽ được luộc nguyên con trước là để cúng tổ tiên, sau cũng là để đoán vận mệnh qua chân gà luộc. Gà sau khi cúng được chặt miếng thật đẹp, ăn cùng lá chanh, muối tiêu.. Đây được coi là món ăn “phải có” trong ngày Tết của người Việt. Người ta tin rằng, đầu năm mới khi ăn gà luộc sẽ giúp gia đình bạn có một năm mới thuận buồm, xuôi gió.
Tại sao mâm cỗ Tết người Việt nhất định phải có gà, mà không thể thay thế bằng một loại thịt nào khác? Theo nhà nghiên cứu dân gian Nguyễn Hùng Vĩ, từ thời cổ đại, gà trống đã trở thành loài vật linh thiêng trong nhiều hệ thống tín ngưỡng và thờ cúng với tư cách là lễ vật. Đối với tín ngưỡng văn hóa dân gian Việt Nam, con gà trống lại càng là biểu tượng gần gũi, vì nhiều lý do. Đầu tiên là vì gà khá dễ kiếm và dễ chế biến - là vật dâng cúng phù hợp với tất cả mọi gia đình. Ngoài ra, gà còn mang nhiều ý nghĩa tốt đẹp theo quan niệm xưa. Trong 12 con giáp, gà là biểu tượng cho sự cương trực và mạnh mẽ. Còn trong văn học, gà lại được cho là loài sở hữu 5 đức tính lớn: Văn, Võ, Dũng, Nhân, Tín. Không những vậy, theo sách chiêm tinh, mỗi ngày trong 8 ngày đầu năm mới thuộc về một con giống. Gà thuộc ngày mồng 1 Tết, vậy nên cỗ cúng không thể thiếu gà được.
Tất cả những điều trên dường như cũng đủ khiến gà luộc trở thành thứ không thể thiếu trên mâm cỗ.
Thế nhưng, nhắc tới ý nghĩa của gà mà bỏ qua truyền thuyết dân gian thì thật thiếu sót. Truyện kể rằng, từ khi Ngọc Hoàng mới tạo ra cuộc sống dưới hạ giới, Người đã sai 10 mặt trời ngày đêm chiếu sáng sấy khô mặt đất. Nhưng đất đã khô nứt nẻ rồi mà Ngọc Hoàng quên không thu Mặt trời lại, khiến con người và cây cỏ khốn đốn vì nắng hạn. Khi ấy, một chàng dũng sĩ đã giương tên bắn rụng liên tiếp 9 Mặt trời. Mặt trời cuối cùng sợ quá bay tít lên cao và trốn "biệt tăm biệt tích". Mặt đất lại trở nên lạnh lẽo tối tăm. Con người và loài vật rủ nhau đi gọi Mặt trời nhưng chẳng ai thành công.Cuối cùng, chỉ có gà trống khoẻ mạnh cất tiếng gáy vang lừng khiến Mặt trời tò mò ngó xuống. Vậy là một lần nữa, mặt đất lại được chiếu sáng bởi ánh mặt trời.
Từ xưa gà trống gáy mang ý nghĩa tượng trưng đánh thức mặt trời, báo hiệu đêm chuyển sang ngày, mùa này sang mùa khác, năm cũ sang năm mới... Vì thế gà luộc cúng lễ thể hiện ước mong "mưa thuận gió hoà", năm mới vẹn tròn của cư dân nông nghiệp vào dịp Tết Nguyên đán cổ truyền.
Đêm Giao thừa là khoảng thời gian trời đất tối tăm nhất trong năm, cũng là lúc mặt trời ẩn mình sâu nhất. Tục cúng tế bằng một con gà trống từ đó mà thành, với hy vọng nó sẽ đánh thức mặt trời, để năm mới ngập tràn ánh sáng rực rỡ, mưa thuận gió hòa. Con gà, từ một vật nuôi quen thuộc trong “lục súc” đã thành một mã văn hóa gắn liền với tín ngưỡng tôn sùng mặt trời của dân tộc nông nghiệp lúa nước, có mặt trong nhiều văn bản dân gian, tín ngưỡng, truyền thuyết cũng như lời ăn tiếng nói hằng ngày.
Ngày nay, nhiều gia đình Việt không còn làm nông, câu chuyện gà gọi Mặt trời cũng không được nhiều người biết đến nữa. Tuy nhiên, phong tục sử dụng gà trên mâm cỗ thì vẫn được lưu truyền cho tới giờ.
Người xưa quan niệm, tìm được chú gà “kê vương” để dâng cúng lên thần linh và tổ tiên trong những ngày Tết sẽ giúp cho gia chủ hanh thông, thuận lợi, may mắn cả năm. Còn theo các nhà nghiên cứu dân gian, việc dâng cúng cũng quan trọng không kém việc chọn gà. Người ta phải tháo lạt trước khi cúng, cho gà ngậm một bông hồng đỏ cờ hoặc đỏ tươi, có hương thơm, không có sâu, không nở quá to; chứ không dùng hồng nhung màu thâm hoặc hoa hồng màu khác. Nếu không tìm được hoa hồng, có thể thay bằng một quả ớt sừng tỉa hoa cài vào miệng gà. Phần lòng mề, tiết gà phải đặt phía dưới bụng, tạo dáng dũng mãnh, đầy đặn. Trong ngày Tết, việc bày gà lên cúng cũng cần chú ý làm cho đúng. Gà cúng trong tiết giao thừa phải được bày ở mâm ngoài trời, đầu quay ra đường, phao câu hướng vào trong nhà với ý nghĩa chầu mặt trời, đón ánh sáng ban mai chiếu rọi vào nhà, đón quan Hành khiển cai quản năm mới đi qua. Còn gà cúng ban thờ gia tiên những ngày Nguyên đán, có những nhà cho đầu gà quay vào phía bát hương, phao câu quay ra ngoài; có người lại quay đầu ra ngoài giống như cúng giao thừa. Nhưng thực ra, gà cùng bày trên mâm cỗ tổ tiên không phải quay đầu vào trong hay ra ngoài mà đặt gà theo chiều ngang với bàn thờ, trong đó, đầu gà phải hướng về bát hương mới đúng thế chầu.
Con gà luộc trong những mâm cỗ Tết cổ truyền, vì thế không giản đơn chỉ là một món ăn, mà còn là một nghi thức thiêng liêng, là cầu nối giữa thế giới con người với thế giới thần linh. Mâm cỗ cúng khởi đầu cho dịp Nguyên đán là mâm cỗ giao thừa, bày biện đơn sơ hay cầu kỳ là tùy từng nhà, nhưng không thể thiếu một chú gà trống hoa buộc cánh tiên, miệng ngậm một bông hồng đỏ tươi.
Gà luộc cúng lễ thường là gà trống hoa. Người ta lựa chọn những con tươi ngon, làm sạch rồi sau đó cho vào nồi luộc cùng với một số gia vị như hoa tiêu, hoa hồi, gừng. Gà luộc chín tới sẽ có màu vàng, không bị rách da và được dùng chấm kèm với muối chanh ớt. Vị ngọt thơm của miếng thịt gà ăn kèm với lá chanh, chấm muối chanh ớt sẽ tạo nên một hương vị riêng rất khó quên.
Ý nghĩa món gà luộc ngày Tết rất lớn, đem lại giá trị tinh thần và bản sắc riêng cho dân tộc. Cho dù cuộc sống hiện đại đến mấy thì mâm cỗ ngày Tết vẫn luôn mang ý nghĩa thiêng liêng trong mỗi tâm hồn Việt.
Vậy đấy, món ăn mà người truyền thống năm nào cũng giữ gìn lại hàm chứa những ý nghĩa quan trọng trong đời sống tâm linh của người Việt. Tìm được một “kê vương” đạt chuẩn, bày biện đúng cách không chỉ là sự chỉn chu, thể hiện tài khéo nấu nướng, mà còn là tấm lòng thành kính dâng lên tổ tiên, là sự tôn trọng và nối dài truyền thống của dân tộc có chiều dài hàng nghìn năm văn hóa.
