>> Người đầu tiên phục dựng phiên chợ tết Gia Lạc tại nước ngoài và Việt Nam

Năm này qua năm khác, chợ không chỉ dành cho các giới kể trên, mà đã trở thành điểm vui chơi hấp dẫn của cả dân chúng ở kinh thành Huế trong 3 ngày Tết nữa. Họ đến đó để mua bán, trao đổi các sản vật, hàng hóa, đặc sản ẩm thực ngày Tết, nhằm lấy hên đầu năm. Hiện nay vẫn còn nhiều tài liệu viết về chợ Tết đặc biệt này, trong số đó có bài Một cái chợ chỉ đông ba ngày tết: chợ Gia Lạc của cố thi sĩ, đồng thời là nhà nghiên cứu Phan Văn Dật, viết lúc sinh thời được giới văn học nghệ thuật ở Huế đánh giá là bài viết hay về chợ Gia Lạc, được Trung tâm nghiên cứu Huế đăng lại trên Tạp chí nghiên cứu Huế số ra mắt năm 1999. Những mô tả dưới đâydựa vào tài liệu trên của cụ Phan Văn Dật. Theo đó, chợ Gia Lạc trước hết là một cái chợ "ngược đời”. Ngược đời ở chỗ trong khi tất cả các chợ khác đều nghỉ buôn bán để ăn tết thì chợ Gia Lạc lại mở ra và chấm dứt sau ba ngày tết, nên quanh năm không ai biết chợ Gia Lạc là gì.

Tranh minh họa phiên chợ Gia Lạc xưa (ảnh: internet)

Cụ Phan Văn Dật ghi nhận, theo lời của các cố lão, Gia Lạc nghĩa là "thêm vui”, ngày xưa đông ở ngoài bờ sông ngay bến đò chợ Dinh, về sau dời vào địa phận làng Ngọc Anh, huyện Phú Vang. Ở chợ Gia Lạc có đủ các hàng tết mà chợ nào cũng có, những món hàng đặc biệt của chợ là thịt heo quay, thịt bò tái, cau tươi, trầu lá, trầu chợ Dinh, cau là cau Nam Phổ.

Về các món ẩm thực, cụ Phan Văn Dật viết: "cách làm thịt heo quay và thịt bò tái của chợ Gia Lạc được các vùng lân cận đua nhau bắt chước. Muốn có thịt heo quay thật ngon trước hết phải chọn cho được giống heo nọi, nuôi theo kiểu Huế, còn heo mẹo thì không thể nào có thịt heo ngon, da nó lại quá cứng làm mất hết hương vị của thịt heo luộc. Đến việc chụm lửa cũng là một nghệ thuật riêng. Củi phải thật khô, ngọn lửa lên đều đặn, nước sôi lở dở không được. Khi cạo lông heo, phải dội nước sôi vừa đúng nhiệt độ cần thiết mới được miếng thịt tươi đỏ hồng hào. Cắt thịt cũng có phép cắt riêng. Quay, luộc heo, thui bò phải dùng than bội hay củi bổi, lựa được thứ củi hom bạch đàn lại càng tốt, phải biết cách quạt ngọn lửa vào thân con vật và cũng phải đúng với nhiệt độ cần thiết. Không được nhen bếp ở chỗ có gió lốc, gió xuyên làm đàn ngọn lửa”.

Ngày tết, cũng như vào các dịp lễ cưới trang trọng, người ta không thể thiếu hai món trầu và cau. Chợ Gia Lạc có bán trầu cau loại thượng hạng gọi là trầu hương, thơm ngon, lá lục, bán cao giá hơn các loại trầu khác. Đây chính là trầu chợ Dinh, đi đôi với cau Nam Phổ, hai món hàng quý phái đắt giá đến nổi làm cho các bà đi chợ phải than: Cau Nam Phổ mỗi trái mỗi giá, trầu chợ Dinh mỗi lá mỗi tiền! Theo tài liệu trên, cau Nam Phổ nổi tiếng là do thứ cau gồm đủ bốn đặc tính: mỏng vỏ, đỏ xơ, đỏ lòng, trong ruột: "Vỏ cau rất mỏng, xơ ở dừa cau rất nhỏ. Khi bổ quả cau ra thì thấy trong lòng cau có những đường tơ mỏng chạy quanh như những đường vi ti huyết quản trên một làn da trắng mịn, lại khi bổ quả cau ra làm bốn miếng, hay tám miếng thì giữa trung tâm trái cau có một vòng màng mạc trong như tuồng có nước. Ngoài ra trái cau phải có hình dáng như chiếc bánh dầy mới đúng là cau Nam Phổ”. Ở đoạn cuối của bài viết, cụ Phan Văn Dật tô đậm ý nghĩa văn hóa trong sinh hoạt của chợ Gia Lạc như sau: "Chợ Gia Lạc có những ưu điểm về thuần phong mỹ tục, mà không có chợ nàocó. Chợ họp vào ngày tết, nên ai nấy đều ăn mặc đẹp đẽ. Người đi chợ đều như có vẻ đi chơi xuân hơn là mua bán thật sự. Rất nhiều người quanh năm không đến chợ, mấy hôm ấy cũng có mặt ở đấy, dầu làm đến ông nọ bà kia cũng không ai dị nghị gì. Các bà lão thì mặc áo mớ năm mớ ba, các ông già thì mặc áo địa xanh, áo gấm, áo đoạn và quần nhiễu điều, đầu vấn khăn tam giang, chân đi giày hạ, giày dừa hoặc guốc cao mũi vót cong lên. Vì là những ngày đầu năm, nên ai cũng giữ gìn lời ăn tiếng nói, tránh mọi tiếng thô tục nặng nề, ngay cả những mụ hàng ngày bình nhật chuyên mồm loa mép dãi cũng trở nên vui vẻ hiền lành. Hình như có cả một sự thi đua lễ độ với nhau. Các cô hàng mở một chiến dịch nụ cười để chào mời khách. Nếu có một cô hàng phục dịch khách không được chu đáo thì đã có một bà lớn tuổi nhắc nhở hoặc bày vẽ ngay. Sau đây là một thí dụ: Một người đàn ông sự thể mua một miếng thịt quay, cô hàng có vẻ muốn cho mau xong việc, gói vội miếng thịt vào một lá chuối hở đầu hở đuôi. Một bà lão ngồi bên cạnh thấy vậy tiến lại bảo: "O thấy con gói như vậy gai mắt quá, đưa đây o gói lại cho mà xem”. Bà mới lấy lại gói thịt, mở ra lấy một ngọn lá chuối khô gói vào trong, rồi lại lấy một ngọn lá chuối tươi gói ra ngoài, bốn góc bẻ vào rất đều đặn, xong rồi lấy một sợi lạc buộc lại kỹ càng tươm tất. Sự chu đáo này càng lâu ngày trở thành một tập tục. Các cô gái Nam Phổ gánh một gánh bánh canh hay bánh lá chả tôm lên phố bán, bao giờ cũng lễ phép và mỗi lần đều thưa, dạ với khách hàng. Khi đưa bát bánh canh cho khách, họ chỉ bưng ngang lòng bát và không bao giờ để mấy ngón tay đụng vào miệng bát; khi cầm đôi đũa đã so bằng đầu bằng đuôi đưa lên, họ cũng giữ ý nắm lấy đầu đuôi. Cho đến dáng điệu của họ khi đưa đòn gánh vào vai làm cho tám tao gióng mây được nhẹ nhàng cất cũng không phải là không đẹp mắt. Đây là một hình ảnh đáng yêu của cô gái Huế lao động. Phải chăng nó cũng là cái biểu thị của tinh thần chợ Gia Lạc”. Đến nay, dầu giữa thời đại hoàng kim của các siêu thị tết, nhưng mấy tiếng "chợ Gia Lạc” vẫn mãi gợi lên trong tâm hồn người xứ Huế về một nét đẹp ngày xuân trong sinh hoạt cộng đồng thuở ấy.