THOẠI HÀ - DÒNG KÊNH MỞ ĐẤT
Đầu thế kỷ XIX, vùng núi Sập hoang vu, mịt mù cây rừng cỏ dại, đất đai khai khẩn còn ít, dân cư thưa thớt, các lạch nước tuy có sẵn nhưng rất nhỏ hẹp, bùn đọng. Trước đây, sông Đông Xuyên (nay là Long Xuyên) chỉ kéo dài đến Ba Bần, mọi việc đi lại của ghe tàu từ các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long sang Rạch Giá, Hà Tiên và ngược lại phải dùng đường biển xuống Cà Mau.
Năm 1817, khi Thoại Ngọc Hầu về trấn thủ Vĩnh Thanh, ông chủ trương đào kênh Đông Xuyên - Rạch Giá. Theo “Bia Thoại Sơn”, sau khi được vua Gia Long chấp thuận, mùa xuân năm Mậu Dần (1818), việc đào kênh được tiến hành. Thoại Ngọc Hầu điều động khoảng 1.500 dân binh chặt cây, đào vét bùn lầy. Kênh đào theo lạch nước cũ, nhờ điều kiện thuận lợi, công việc tiến hành hơn 1 tháng là xong. Ban đầu kênh được biết đến với tên Tam Khê (còn gọi là Ba Lạch), nối liền Long Xuyên với Rạch Giá, bề rộng 20 tầm (hơn 50m); có chiều dài 12.410 tầm (trên 31km).
Sự ra đời của kênh Thoại Hà đã giúp vùng đất Vĩnh Thanh, TP.Rạch Giá, tỉnh Kiên Giang (nay là phường Rạch Giá, tỉnh An Giang) liên kết với các vùng lân cận, mở ra tuyến giao thông thuận lợi từ sông Hậu ra biển Tây, cho phép thuyền bè di chuyển trực tiếp mà không phải đi vòng đường biển. Đồng thời, kênh còn đóng vai trò quan trọng trong việc tiêu thoát lũ vào mùa nước nổi, cải thiện khả năng lưu thông thủy vận. Không chỉ dừng lại ở giá trị giao thông, kênh Thoại Hà còn góp phần tháo chua, rửa phèn, cải tạo đất đai, từ đó thúc đẩy hình thành làng xóm và mở rộng không gian sinh sống trên một vùng rộng lớn.
Là một trong những tuyến kênh trọng yếu của An Giang, kênh Thoại Hà đã tạo tiền đề cho sự hình thành, phát triển hệ thống kênh đào phục vụ thủy lợi và giao thông đường thủy tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long - Ảnh: Internet
Năm 1822, để ghi dấu công trình, Thoại Ngọc Hầu cho dựng bia và lập thôn Thoại Sơn. Vua Gia Long đã đổi tên kênh Tam Khê thành Thoại Hà, núi Sập thành Thoại Sơn, thể hiện sự ghi nhận đối với công lao khai phá. Công lao to lớn của Thoại Ngọc Hầu và những người dân binh tham gia đào kênh đã được người đời sau ghi nhớ và tôn vinh. Trong tác phẩm “Nam Kỳ phong tục nhơn vật diễn ca” (1909) của Nguyễn Liên Phong, hình ảnh con kênh Thoại Hà được khắc họa sinh động qua những vần thơ:
“Đời Gia Long thập thất niên
Ông Bảo hộ Thoại phụng truyền chỉ sai
Đào kênh Lạc Dục rất dài
Ngang qua núi Sập trong ngoài giao thông
Rồi vừa một tháng nhơn công
Giáp vô Rạch Giá thương nông đều nhờ”.
Kênh Thoại Hà ngày nay - Ảnh: Internet
HƠN 200 NĂM - VẸN NGUYÊN GIÁ TRỊ
Việc đào Kênh Thoại Hà của Thoại Ngọc Hầu được coi là một công trình mang tính chiến lược trong việc đẩy nhanh tốc độ phát triển kinh tế và dân sinh của cả một vùng biên mậu đầy khó khăn, trở ngại.
Bên cạnh giá trị kinh tế, kênh Thoại Hà còn mang ý nghĩa chiến lược về quốc phòng khi tạo tuyến thủy đạo thông suốt từ sông Hậu ra biển Tây. Nhờ đó, việc vận chuyển hàng hóa, lương thực và điều động quân lực trở nên nhanh chóng, góp phần tăng cường khả năng phòng thủ và kiểm soát khu vực Tây Nam Bộ. Công trình đã làm thay đổi diện mạo vùng đất từ Long Xuyên đến Rạch Giá, đồng thời góp phần khẳng định chủ quyền và đặt nền tảng cho hệ thống phòng thủ của nhà Nguyễn. Tầm nhìn chiến lược của Thoại Ngọc Hầu đã đặt nền móng vững chắc cho sự phát triển của Thoại Sơn sau này.
Kênh Thoại Hà tạo ra bước ngoặt lớn đưa Thoại Sơn phát triển - Ảnh: Báo An Giang
Ngày nay, với hơn 38.000ha đất sản xuất nông nghiệp và trên 15.000 hộ tham gia canh tác, huyện Thoại Sơn, An Giang (nay là 6 xã mới Thoại Sơn, Óc Eo, Định Mỹ, Vĩnh Trạch và Tây Phú) được xem là một trong những điểm sáng trong phát triển nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới. Theo người nhân địa phương nhận định nhờ có kênh Thoại Hà đảm nhiệm vai trò dẫn nước rửa phèn và điều tiết thủy lợi, sản xuất nông nghiệp địa phương đã chuyển mình mạnh mẽ, từ 1 vụ lên 2 vụ, rồi 3 vụ mỗi năm, kéo theo năng suất và sản lượng không ngừng gia tăng. Nhờ đó, Thoại Sơn đã vươn lên trở thành địa phương đi đầu trong phong trào xây dựng nông thôn mới khi đạt chuẩn huyện nông thôn mới vào năm 2018 và đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao vào năm 2023, vượt tiến độ đề ra.
Kênh Thoại Hà sau hơn 200 năm vẫn không ngừng phát huy vai trò như “mạch sống”, góp phần làm nên sự trù phú, phồn thịnh của vùng đất Thoại Sơn - An Giang và cả vùng Tứ giác Long Xuyên ngày nay.
Trải qua hơn hai thế kỷ, cùng với Kênh Vĩnh Tế, Kênh Thoại Hà vẫn mang nhiều giá trị quan trọng về lịch sử, văn hóa, kinh tế; là minh chứng tiêu biểu cho tầm nhìn, kỹ thuật lao động và quá trình khai phá, phát triển vùng đất Nam Bộ của cha ông. Ngày nay, kênh tiếp tục phát huy vai trò như “mạch sống” của địa phương, góp phần quan trọng thúc đẩy nền nông nghiệp An Giang phát triển bền vững và hiệu quả.
Qua quá trình nghiên cứu hồ sơ đề xuất từ địa phương và tham khảo các nguồn tài liệu của các nhà nghiên cứu, xét những giá trị đặc biệt về văn hóa, lịch sử, kinh tế,... đồng thời nhằm tri ân công đức các bậc tiền nhân, Viện Kỷ lục Việt Nam - Tổ chức Kỷ lục Việt Nam đề xuất Tôn vinh giá trị Nội dung Kỷ lục cho dòng Kênh Thoại Hà - An Giang, với tiêu chí dự kiến:
Kênh Thoại Hà – Một trong những kênh đào thủ công có quy mô lớn tại Nam Bộ, tạo tiền đề hình thành và phát triển hệ thống kênh đào phục vụ thủy lợi và giao thông đường thủy vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Công trình do Danh thần Thoại Ngọc Hầu chỉ huy lực lượng dân binh và nhân dân địa phương đào vào năm 1818. Trải qua hơn hai thế kỷ, Kênh Thoại Hà vẫn mang nhiều giá trị quan trọng về lịch sử, văn hóa, kinh tế, an ninh quốc phòng; là minh chứng tiêu biểu cho tầm nhìn, kỹ thuật lao động và quá trình khai phá, phát triển vùng đất Nam Bộ của cha ông.
Dự kiến, bằng Tôn vinh giá trị Nội dung Kỷ lục sẽ được trao tặng đến BAN QUẢN LÝ DI TÍCH ĐÌNH THẦN THOẠI NGỌC HẦU VÀ BIA THOẠI SƠN vào Lễ hội Kỳ yên Đình thần Thoại Ngọc Hầu ngày 10/3 Âm lịch (26/4/2026). Lễ hội là dịp để mọi người tưởng nhớ công lao to lớn của danh thần Thoại Ngọc Hầu trong việc khẩn hoang, khai phá vùng đất Thoại Sơn, An Giang nói riêng và vùng đất Nam Bộ nói chung, qua đó giáo dục truyền thống “ăn quả nhớ người trồng cây” tốt đẹp của dân tộc cho thế hệ trẻ mai sau.
Lễ hội Kỳ yên đình thần Thoại Ngọc Hầu được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ..
