Khu Căn cứ Cái Chanh thuộc ấp Cây Cui, xã Ninh Thạnh Lợi, huyện Hồng Dân, tỉnh Bạc Liêu (nay là xã Ninh Thạnh Lợi, tỉnh Cà Mau), trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, đế quốc Mỹ, Tỉnh ủy Bạc Liêu đã chọn nơi đây là Khu căn cứ để lãnh đạo Đảng bộ, quân và dân kháng chiến.

Di tích Căn cứ Cái Chanh từng là “lá chắn thép" chở che, nuôi dưỡng và phát triển lực lượng cách mạng trong cuộc kháng chiến chống Pháp

Trong nửa đầu của thế kỷ XX, khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của nhân dân ta ngày càng ác liệt, cách mạng Việt Nam nói chung, tại Nam Bộ và Bạc Liêu (nay là Cà Mau) nói riêng đặt ra những yêu cầu ngày càng lớn, đòi hỏi từng vùng, từng khu vực, từng địa bàn phải có những cơ sở, căn cứ cách mạng bí mật và vững chắc để đảm bảo an toàn cho các cơ quan của Đảng, nhất là các đồng chí lãnh đạo để lãnh đạo nhân dân kháng chiến chống quân thù. Xuất phát từ yêu cầu đó, khu Cái Chanh, thuộc ấp Cây Cui, xã Ninh Thạnh Lợi, huyện Hồng Dân đã được chọn làm Khu căn cứ cách mạng lúc bấy giờ.

Từ khi được chọn, Khu căn cứ Cái Chanh đã trở thành căn cứ địa vững chắc của nhiều cơ quan lãnh đạo của Đảng. Từ năm 1949 đến năm 1952, nơi đây là căn cứ đóng của một số cơ quan thuộc Xứ ủy Nam bộ; là địa bàn hoạt động của một số đồng chí lãnh đạo Đảng để lãnh đạo phong trào cách mạng miền Nam như đồng chí Lê Duẩn - Bí thư Xứ ủy Nam bộ cùng các đồng chí lãnh đạo cao cấp của Đảng như Lê Đức Thọ, Phạm Hùng, Ung Văn Khiêm, Nguyễn Thượng Vũ, Nguyễn Văn Nguyễn…

​

​

Từ năm 1950 - 1954, đồng chí Võ Văn Kiệt - Bí thư Tỉnh ủy Bạc Liêu lúc bấy giờ cũng đã chọn nơi đây làm nơi đứng chân để lãnh đạo phong trào cách mạng của tỉnh. Có thể nói, từ khi được chọn làm Khu căn cứ cho đến khi kháng chiến giành thắng lợi hoàn toàn, Khu căn cứ Cái Chanh đã làm tròn  vai trò, sứ mệnh lịch sử quan trọng của mình, chở che, nuôi dưỡng và phát triển lực lượng cách mạng, là niềm tự hào của Đảng bộ, quân và dân tỉnh Bạc Liêu.

Là một trong những địa bàn trọng điểm của khu Tây Nam Bộ, Đảng bộ và nhân dân Bạc Liêu đã vượt qua nhiều gian khổ, hy sinh, góp phần cùng với quân, dân cả nước đấu tranh, làm thất bại các chiến lược chiến tranh của địch. Và ngày 30/4/1975, bằng sự mưu trí, dũng cảm, linh hoạt, Ban Chỉ huy tổng công kích của tỉnh Bạc Liêu đã kết hợp sáng tạo giữa đấu tranh chính trị, binh vận với việc điều lực lượng vũ trang áp sát thị xã tỉnh lỵ để tạo sức ép về quân sự; đồng thời, tổ chức đấu tranh tâm lý, thuyết phục, vận động, chính quyền Ngụy từ bỏ ý định tử thủ, tự nguyện buông súng đầu hàng, “bàn giao chính quyền” vô điều kiện cho cách mạng, mà không phải đổ máu.

Hiện nay, Khu Di tích Cái Chanh được xây dựng với kiến trúc vừa mang đậm tính lịch sử, văn hóa, vừa mang tính nghệ thuật khá độc đáo, nhằm đáp ứng yêu cầu không chỉ là Khu Di tích, mà còn là “địa chỉ đỏ” để giáo dục truyền thống cách mạng kiên cường của Đảng bộ, quân và dân Bạc Liêu trong những năm tháng đấu tranh vô cùng gian lao, anh dũng; đồng thời là “điểm đến” thu hút khách du lịch xa gần. Tại Khu Căn cứ Cái Chanh trưng bày hơn 200 hình ảnh, hiện vật.

Căn cứ Cái Chanh khá rộng, cây cối xanh tốt và có hệ thống kênh nối nhau. Dường như mọi thứ của thời trước đều được giữ gìn, tôn tạo và phục dựng. Ngày 31-12-2020, di tích căn cứ Cái Chanh được công nhận là di tích lịch sử quốc gia đặc biệt và tỉnh Bạc Liêu cũng tiến hành đầu tư cơ bản. Khu di tích được bố trí thành hai phần chính với nhiều hạng mục. Phần 1 bao gồm: Nhà trưng bày; nhà bia ghi lược sử và cảnh quan sân vườn, cây xanh, đường dạo. Phần 2 là khu căn cứ cũ với những ngôi nhà ở của các đồng chí lãnh đạo, nhà làm việc của cơ quan Tỉnh ủy, Xứ ủy cùng hội trường, phòng họp, khu nhà hậu cần, y tế. Khu này còn được kết nối với nhau tạo thành một liên kết hệt như những ngày căn cứ còn hoạt động bí mật. Nhìn thế bố trí mới thấy căn cứ trước đây rất thuận lợi cho việc đi lại, cơ động chiến đấu, sơ tán khi địch bắn phá hoặc cho quân lùng sục vào căn cứ. Hiện nay, khu di tích còn có bến đò và cầu tàu cho khách tham quan bằng đường kênh xáng trong và ngoài khu di tích.

​

​

Từ ý nghĩa và giá trị lịch sử to lớn đó, ngày 26/1/2011, Khu căn cứ Cái Chanh đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định công nhận là Di tích lịch sử cấp Quốc gia và gần 10 năm sau, ngày 31/12/2020, Khu căn cứ này tiếp tục được Thủ tướng Chính phủ quyết định xếp hạng là Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt.