Theo sử sách, làng lụa Nha Xá được hình thành vào cuối thế kỷ 13, đầu thế kỷ 14. Nhân dân nơi đây thờ danh tướng Trần Khánh Dư là ông tổ truyền nghề. Theo truyền thuyết, sau cuộc kháng chiến chống giặc Nguyên-Mông xâm lược thắng lợi, danh tướng Trần Khánh Dư đã đưa dân từ Vân Đồn (Quảng Ninh) về khai hoang lập ấp tại thôn Dưỡng Hòa, xã Duy Hải, huyện Duy Tiên (nay là phường Duy Hà, tỉnh Ninh Bình), sau đó ông về thôn Nha Xá cho dựng chùa và tu ở đấy.
Danh tướng Trần Khánh Dư còn dạy dân địa phương nghề ươm cá bột và ươm tơ dệt lụa. Khi đó, hằng năm vào mùa mưa, nước sông Hồng dâng lên, trứng cá, cá con từ trên nguồn theo dòng nước tràn vào các lạch, Trần Khánh Dư đã hướng dẫn mọi người vớt trứng, cá con đem về ươm ở các ao nhỏ trong làng. Để lấy được trứng, cá con từ sông Hồng lên phải có vợt để xúc. Do vậy cùng với nghề ươm cá bột, nghề ươm tơ, dệt lụa ra đời phục vụ nhu cầu lúc đó là dệt săm - nguyên liệu để may vợt xúc cá. Sau đó dần phát triển lên nghề dệt lụa.
Đến đầu thế kỷ 18, các lái buôn ở Sài Gòn-Chợ Lớn đã đến làng Nha Xá để đặt hàng bởi chất lụa non tơ, óng mượt nức tiếng nơi đây. Nhưng thời điểm thịnh vượng nhất của làng lụa Nha Xá là năm 1920 khi sản phẩm lụa làm ra bao nhiêu được đưa ra nước ngoài bấy nhiêu. Năm 1931, lụa Nha Xá đã xuất hiện tại Hội chợ ở Phnom Penh (Campuchia). Năm 1938, dự Hội chợ Huế. Năm 1935, có 6 nhà tư sản Nha Xá có cửa hàng bán lụa ở Sài Gòn, Hong Kong… Năm 1939, nghề dệt, nghề cá ở đây đều phát triển thịnh vượng. Đến năm 1959, phong trào hợp tác xã phát triển, cả Nha Xá là một hợp tác xã. Sau thời kỳ phát triển thịnh vượng, nghề lụa Nha Xá cũng có những khi sa sút. Cuối những năm 80, làng nghề chỉ còn lại một số hộ gia đình dệt sản phẩm thông dụng như khăn, màn. Khi kinh tế Việt Nam chuyển sang kinh tế thị trường vào năm 1986, người dân làng nghề gặp nhiều khó khăn khi phải tự bươn chải từ khâu tìm nguyên liệu, máy móc rồi đến đầu ra cho sản phẩm.
Hiện nay làng dệt Nha Xá có 230 hộ, gần 800 nhân khẩu, trong đó có khoảng 350 lao động chính, vận hành gần 200 máy dệt. Nhiều gia đình đông lao động, tổ chức sản xuất hợp lý có tới 2-3 máy dệt trong nhà. Những gia đình này thường khép kín các công đoạn sản xuất từ mua nguyên liệu đến bán thành phẩm. Thị trường là những đô thị lớn như Hà Nội, Huế, Đà Nẵng, Sài Gòn.
Trước đây, người dân Nha Xá tự trồng dâu và nuôi tằm để lấy kén. Tuy nhiên, hiện nay, do sự thay đổi về kinh tế và môi trường, họ thường nhập sợi tơ từ các nguồn cung cấp uy tín để đảm bảo chất lượng và đáp ứng nhu cầu sản xuất. Sợi tơ sau khi được nhập về sẽ được làm sạch và kéo thành các lõi nhỏ. Người thợ sử dụng guồng quay để kéo sợi, đảm bảo sợi tơ đạt độ bền và mịn cần thiết cho quá trình dệt. Công đoạn này đòi hỏi sự cẩn thận và khéo léo để tránh làm đứt sợi. Dệt là công đoạn quan trọng nhất, quyết định chất lượng của tấm lụa. Người thợ phải luồn hàng nghìn sợi tơ dọc vào khung dệt, sau đó sử dụng máy dệt để tạo ra vải lụa. Hiện nay, làng Nha Xá sử dụng hai loại máy dệt chính: máy dệt cải tiến và máy dệt tự động.Sau khi dệt, vải lụa có màu trắng sữa tự nhiên của tơ tằm. Để tạo ra những tấm lụa với màu sắc đa dạng, vải sẽ trải qua các bước chuội tơ, nhuộm màu, phơi và hoàn thiện. Quy trình sản xuất lụa Nha Xá, với sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, đã tạo nên những sản phẩm lụa tơ tằm chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu đa dạng của thị trường trong và ngoài nước.
Khâu luộc kén để chuẩn bị kéo tơ
Đôi bàn tay khéo léo kéo những sợi tơ từ kén tằm.
.png)
Hệ thống kéo tơ
.png)
Các ống sợi thành phẩm - chuẩn bị cho công đoạn dệt lụa
Mỗi công đoạn đều rất kỳ công và tỉ mỉ, đòi hỏi người thợ phải thật chuyên tâm, tinh tường
.jpg)
Trước kia làng nghề dệt Nha Xá chỉ làm được những thước lụa trơn nhuộm màu. Ngày nay, với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, những người thợ của nghề dệt lụa Nha Xá học hỏi, sáng tạo ra những mẫu vải lụa mới chất lượng cao
.png)
Nhiệt độ và thời gian nhuộm chính là bí quyết để tạo mầu đẹp và đảm bảo không bị phai bạc màu. Đây là một khâu quan trọng để làm ra những dải lụa đẹp và bắt mắt.
(27).jpg)
Lụa sau khi nhuộm phải được căng, phơi dưới nắng mới cho màu sắc đẹp và bền màu.
Sản sinh ra loại lụa đẹp thứ hai (chỉ sau lụa làng Vạn Phúc), lụa Nha Xá vẫn được trìu mến gọi bằng cái tên là lụa Á hậu. Lụa ở đây nức tiếng bởi đầu tiên là những họa tiết, hoa văn chìm tinh xảo trên nền vải, thứ đến là độ bền, độ thật (chất liệu tơ tằm 100%), độ hợp da (mát vào mùa hè, ấm vào mùa đông) và độ kỹ càng (mặt vải được chất - sánh, mịn) của tay người thợ dệt ra. Một trong những điểm đặc biệt của lụa Nha Xá là việc sử dụng các chất liệu nhuộm từ thiên nhiên như củ nâu, cánh kiến, lá bàng, lá trầu không... để tạo màu cho vải. Phương pháp nhuộm tự nhiên này không chỉ mang lại màu sắc mộc mạc, trang nhã mà còn đảm bảo độ bền màu cao, an toàn cho người sử dụng và thân thiện với môi trường. Bên cạnh đó, lụa Nha Xá nổi tiếng với các hoa văn chìm tinh xảo trên nền vải, thể hiện sự khéo léo và óc sáng tạo của các nghệ nhân. Các họa tiết truyền thống như "Thọ Dơi", hoa cúc... được dệt trực tiếp vào vải, tạo nên sự độc đáo và giá trị nghệ thuật cao cho sản phẩm.
(130).jpg)
Ngoài các loại lụa trơn truyền thống, Nha Xá còn sản xuất nhiều mặt hàng mới như lụa hoa, đũi, tơ se, lanh... Các sản phẩm từ lụa Nha Xá rất đa dạng, bao gồm áo dài, khăn quàng cổ, cà vạt, chăn và gối lụa tơ tằm thêu hoa, túi, ví, balo làm từ lụa... Sự đa dạng này đáp ứng nhu cầu của nhiều đối tượng khách hàng khác nhau. Thế nên, dù không gần các thành phố lớn, thậm chí cách xa các khu du lịch (nên không dễ dàng tiếp cận được khách yêu thích thời trang từ nước ngoài hoặc khách các tỉnh thành khác) lụa Nha Xá vẫn chinh phục đam mê của hàng vạn tín đồ thời trang và "có mặt" ở khắp nơi, cả trong, ngoài nước.
Ngày 10/8/2015, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Hà Nam cũ tổ chức trao giấy chứng nhận đăng ký Nhãn hiệu tập thể lụa Nha Xá cho Hiệp hội Sản xuất và Kinh doanh lụa Nha Xá , do Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cấp. Năm 2021, nghề dệt lụa Nha Xá được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Từ những tấm lưới dệt thô sơ bên bờ sông Hồng, Nha Xá đã bền bỉ đi qua 700 năm để khẳng định vị thế của một làng nghề thượng hạng.Những dải lụa mềm mại không chỉ gói trọn hồn cốt mà còn đang mở ra hướng đi mới, đưa Nha Xá trở thành một điểm đến di sản đầy triển vọng trong tương lai.
-------------------------------------------------------------------
TỔ CHỨC KỶ LỤC VIỆT NAM (VIETKINGS)
01 Đặng Văn Ngữ, Phường Phú Nhuận, TP. Hồ Chí Minh
Điện thoại: (0283) 8 477 477
Đăng ký Kỷ lục: 0908 254 258 - 08 333 68 555
