Tỉnh Phú Thọ có gần 50 dân tộc cùng chung sống lâu đời, tạo nên màu sắc đặc trưng của vùng Đất Tổ. Trong đó, dân tộc Mường có hơn 200.000 người, sinh sống tập trung tại các huyện miền núi Thanh Sơn, Tân Sơn, Yên Lập và Thanh Thủy thuộc tỉnh Phú Thọ cũ. Đến nay, nhiều giá trị văn hóa, nghệ thuật, nhất là nghệ thuật diễn xướng dân gian vẫn được người Mường ở Phú Thọ giữ gìn và bảo tồn. Trong các loại hình nghệ thuật đặc sắc của dân tộc Mường như cồng chiêng, múa mỡi đồng, múa ngoắt ngoe, các làn điệu hát giang, hát ví,… Nổi bật là nghệ thuật Múa Trống đu  – một hình thức diễn xướng dân gian đặc sắc, tiêu biểu cho bản sắc văn hóa của dân tộc Mường ở xã Đồng Thịnh, huyện Yên Lập (nay là xã Sông Lô, tỉnh Phú Thọ).

Diễn xướng dân gian múa trống đu của dân tộc Mường huyện Yên Lập, tỉnh Phú Thọ cũ

Múa trống đu còn có tên gọi là trống đua hay trống đùa. Ý nghĩa của nó được xuất phát từ một câu chuyện có thật trong dân gian. Tích xưa kể rằng: Xưa kia có hai vợ chồng người Mường sinh hạ được một cậu con trai. Cuộc sống đang hạnh phúc thì không may người vợ lâm bệnh, qua đời. Người chồng rất đau khổ, còn cậu con trai bé nhỏ thì cứ khóc đòi tìm mẹ khôn nguôi. Tìm mọi cách dỗ dành mà con không nín, thương con, người cha bèn sang bản bên mua một chiếc trống mang về để đánh cho con nghe và cũng là để khỏa lấp đi nỗi nhớ người vợ trẻ bạc phận. Và từ đó, chiếc trống trở thành niềm an ủi, gắn bó với hai cha con. Khi người cha mất, người con tổ chức múa trống để tiễn biệt cha về nơi chín suối. Đời này qua đời khác, cái tên trống đu bắt đầu xuất hiện, từ chỗ gõ trống chỉ có tính chất tỏ nỗi nhớ vợ, nhớ cha đã trở thành điệu múa không thể thiếu trong lễ mừng thọ, lễ Tết, các lễ hội đầu xuân, trong cả sinh hoạt văn hóa cộng đồng của người Mường ở Phú Thọ.

Một đội múa Trống đu thường gồm 12 người, trong đó có 3 người đánh trống, 2 anh mõ lộn, 1 anh thợ kèn và 6 nữ sênh tiền

Trống được làm từ da trâu, có đường kính khoảng 30cm, dài 45cm, đủ để người múa trống có thể tung trống, vần trống, xoay trống một cách dễ dàng. Khi màn múa bắt đầu, người đánh trống cái ra sân khấu nghiêng mình chào khán giả rồi dập trống, sau đó đội múa từ hai bên cánh gà đi ra. Khi hồi trống cái thứ hai nổi lên, các thành viên trong đội múa tay cầm đôi sênh tiền theo nhịp trống cùng hòa thành một bản nhạc đặc trưng, đồng thời biểu diễn các động tác múa theo phong cách người Mường. Tiết tấu của múa Trống đu khi dồn dập, khi uyển chuyển tạo nên âm thanh trầm bổng vừa da diết, lại vừa mãnh liệt. Tiếng trống thể hiện ước vọng về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc của người dân lao động.

Hiện nay Múa Trống đu đã trở thành nét sinh hoạt văn hóa của người Mường trong các dịp hội hè, lễ tết, mừng nhà mới, cầu mùa, mừng thọ... Từ gõ trống làm vui, múa trống đã trở thành nghệ thuật. Ban đầu, múa Trống đu chỉ sử dụng 3 hoặc 5 người. Về sau, trong quá trình lan tỏa ra cộng đồng, múa Trống đu được dàn dựng số lượng người tham gia đông hơn để không khí thêm sôi động.

Múa Trống đu yêu cầu phải có sức khỏe, sự dẻo dai, khéo léo. Người trực tiếp đánh và múa trống thường là nam giới; khi đánh thạo trống rồi mới chuyển sang các động tác “hề trống” mua vui

Cái khó nhất của múa trống đu không chỉ ở trình độ nghệ thuật biểu diễn mà đòi hỏi người múa phải có một sức khỏe dẻo dai, một sự cảm thụ sâu sắc về ý nghĩa của điệu múa mới có thể thực hiện nhiều động tác khó đến như vậy. Kết hợp với những động tác múa say sưa, nghệ nhân múa trống mang lại cho người xem những cảm xúc dồn nén, bứt phá, tung tẩy theo tiếng trống khi khoan thai, lúc vui tươi, khi trầm lắng, vừa da diết, vừa mãnh liệt đến khó tả. Những động tác nằm ôm trống bằng hai chân, tung trống lên cao đón trống bằng chân, bồng trống, cặp trống vào hai chân rồi quay vòng tròn cùng trống giống như hình tượng người cha đang bế đứa con, đùa giỡn, cưng nựng.

Hòa cùng tiếng kèn da diết là những màn trình diễn vui nhộn (đánh thượng, đánh hạ, đánh tả, đánh hữu) của 2 anh mõ lộn, động tác múa sinh tiền của các thiếu nữ Mường uyển chuyển, nhịp nhàng cùng tiết tấu phụ họa khiến cho tiết mục càng thêm cuốn hút.

Để bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa cho các thế hệ trong cộng đồng người dân tộc Mường Phú Thọ, năm 2023, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch và huyện Yên Lập cũ thành lập các câu lạc bộ, mở các lớp tập huấn, đào tạo truyền dạy từ các nghệ nhân múa Trống đu. Đồng thời, UBND xã Đồng Thịnh (nay là xã Sông Lô) đã đưa nghệ thuật múa trống đu vào biểu diễn tại các sự kiện của địa phương; tham gia các kỳ liên hoan, hội diễn, phục vụ tại các sự kiện lớn của huyện, tỉnh. Hằng năm, xã cũng hỗ trợ kinh phí, tạo thuận lợi cho đội văn nghệ luyện tập, biểu diễn.

Múa Trống đu không chỉ là một hình thức nghệ thuật dân gian độc đáo mà còn là biểu tượng văn hóa tinh thần của người Mường trên vùng đất Tổ Phú Thọ. Với nhịp trống rộn ràng, sôi động cùng những động tác múa khỏe khoắn, sinh động, điệu múa này thể hiện khát vọng về một mùa xuân ấm no, hạnh phúc và cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Việc gìn giữ và phát huy Múa Trống đu không chỉ góp phần bảo tồn di sản văn hóa dân tộc, mà còn là cách để thế hệ hôm nay kết nối với cội nguồn, hun đúc tinh thần đoàn kết và tự hào dân tộc nơi miền đất thiêng liêng của tổ tiên.

----------------------------------------------------------------------------