Làng Tế Tiêu nằm ở thị trấn Đại Nghĩa, huyện Mỹ Đức, Hà Nội (nay là xã Mỹ Đức, TP. Hà Nội), nổi tiếng với nghệ thuật múa rối truyền thống

  Sau giải phóng, nghệ thuật rối cạn Tế Tiêu đã được cố nghệ nhân Phạm Văn Bể cùng với các nghệ nhân khác phục dựng lại 

Tạo hình con rối thực tế cũng là một nghề điêu khắc, các nghệ nhân chia sẻ: Để làm ra những con rối, những nghệ nhân Tế Tiêu thường chọn gỗ xoan, gỗ sung. Đây là loại gỗ nhẹ, thuận tiện khi biểu diễn cầm tay. Gỗ sung, xoan cũng không bị nứt nẻ, rất dễ kiếm ở nông thôn. Riêng với rối nước, do đặc thù ngâm nước nhiều nên độ bền không cao, bởi vậy, ở Tế Tiêu, phường rối cứ "diễn đến đâu lại đẽo trò đến đấy". Đặc biệt, ở con rối, phải dựa theo từng kịch bản vở diễn, các câu chuyện dân gian hay yêu cầu của đoàn diễn để tạo hình.

 Dưới bàn tay khéo léo của các nghệ nhân, khúc gỗ thô kệch ban đầu biến thành những con rối sinh động 

 Đặc biệt, ở con rối, phải dựa theo từng kịch bản vở diễn, các câu chuyện dân gian hay yêu cầu của đoàn diễn để tạo hình

Rối cạn Tế Tiêu "dễ mà khó". Dễ ở chỗ là không như rối nước, sân khấu của rối cạn chỉ cần căng phông, dựng bạt là có thể diễn ở bất cứ nơi nào. Còn khó bởi rối Tế Tiêu là sự kết hợp hài hòa và tinh tế của sân khấu, quân rối, trò, tích trò, kỹ thuật điều khiển, nghệ thuật trình diễn, âm nhạc, văn học, hát thoại...  Để điều khiển con rối một cách tròn vai, nghệ nhân phải thật khéo, hóa thân vào nhân vật và có sự phối hợp nhịp nhàng với nhau. Một vở múa rối cạn tuy chỉ kéo dài từ 3 đến 5 phút nhưng đòi hỏi người trình diễn phải chuẩn bị, luyện tập vài tuần đến vài tháng.

Nếu như mỗi loại hình nghệ thuật sân khấu dân tộc thường để lại dấu ấn trong lòng công chúng bởi một nét đặc trưng thẩm mỹ nổi trội thì nghệ thuật rối cạn Tế Tiêu cũng đem đến cho người thưởng ngoạn một phong vị riêng. Có thể xem đây là một loại hình sân khấu dân gian bình dị và tươi tắn, hồn nhiên và dung dị, nhưng cũng đầy chất “kỳ ngộ” với những biến tấu vi diệu bất ngờ. Trước sân khấu ba mặt, khi tấm màn nhung đã mở, công chúng sẽ được thả hồn phấn khích trong tiếng trống hội làng; thích thú ngạc nhiên với sự dẫn dắt dí dỏm của “Lão trượng”, nhân vật ông lão đại diện cho phường rối dẫn trò, kể chuyện, rồi thoáng chốc lại được trở về với cuộc sống bình dị chốn thôn quê và đắm mình trong những điển tích dân gian được thể hiện một cách cô đọng và sống động. Nhân vật rối cạn với nét tạo hình ngộ nghĩnh, thô mộc, lời thoại dí dỏm cùng với các làn điệu dân ca, dân nhạc rộn ràng, ngẫu hứng khiến người xem không thể không bất giác mỉm cười thích thú.

  Xuyên suốt chủ đề nội dung của rối cạn Tế Tiêu, các nhân vật rối phải gắn liền với ước mơ trong sáng, cao đẹp và cuộc sống đời thường của cư dân nông nghiệp.  Bối cảnh của rối cạn là làng quê Việt Nam với những con người thực, với công việc thực gắn liền với văn minh lúa nước, với cuộc sống gắn kết từ từng tế bào xã hội.

Nhạc cụ phục vụ các tích trò rối cạn Tế Tiêu cũng thuần Việt với nhị, đàn tam, trống cái, trống con, não bạt... Lời hát trong sân khấu múa rối cạn Tế Tiêu không chỉ là các làn điệu dân ca, hát nói, hát ngâm mà còn được chắt lọc từ nhiều thể loại kịch hát dân tộc gồm tuồng chèo, hát văn, quan họ. Cùng đó, sân khấu rối cạn có thể cố định dưới dạng thủy đình hoặc sân khấu di động để phục vụ việc lưu diễn của phường rối ở bất cứ đâu.

 Nhạc cụ dân tộc phục vụ cho các trò diễn rối cạn

Đến nay, rối Tế Tiêu - với gần 100 trò diễn, hàng nghìn chú rối - đã vượt khỏi làng xã, đến với những hội diễn lớn ở Hà Nội, dự liên hoan quốc tế tổ chức tại Bảo tàng Dân tộc, các triển lãm du lịch làng nghề, các kỳ Festival Huế… và giành được cả giải thưởng lẫn sự yêu mến của khán giả trong và ngoài nước.

Trong gần 100 trò diễn, có hơn 20 tích trò là rối tuồng cha ông để lại như: Chém tá trích trong vở tuồng Sơn Hậu, Thoát Hoan chui ống đồng, Thạch Sanh chém trăn tinh, Thánh Gióng đánh giặc Ân... Ngoài rối tuồng, phường rối Tế Tiêu còn kết hợp hài hòa và tinh tế với chèo, tuồng, xẩm, quan họ... cũng như các loại hình nghệ thuật dân gian khác, nghệ nhân rối cạn Tế Tiêu đã chắt lọc và thổi hồn vào những con rối vô tri được làm từ vật liệu tự nhiên như tre gỗ, bằng phong cách tạo hình dân gian và sự sáng tạo trong dựng trò, hát thoại, điều khiển con rối - tất cả đã góp phần tạo nên một loại hình nghệ thuật vi diệu mang đậm bản sắc đồng quê. Các tiết mục thường mang tính vui tươi, dí dỏm, trữ tình, tạo nên sức lôi cuốn đối với người xem. 

Với sức sống bền vững và sự đặc sắc của nghệ thuật này, năm 2020, rối cạn Tế Tiêu đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Giản dị, hồn hậu, rối cạn Tế Tiêu là một đại diện chân thực và sống động cho tâm hồn mộc mạc, chân chất của người lao động, gắn với môi trường sinh thái tự nhiên của vùng đồng bằng Bắc Bộ và truyền tải những điển tích, những giá trị nhân sinh quan tốt đẹp của cha ông. 

-------------------------------------------------------------------

TỔ CHỨC KỶ LỤC VIỆT NAM (VIETKINGS)