Trò Xuân Phả, còn gọi là “Ngũ quốc lân bang đồ tiến cống”, là một tổ hợp múa dân gian độc đáo của làng Xuân Phả, xã Xuân Trường, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa (nay là xã Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa). Trò diễn mô phỏng cảnh 5 quốc gia cổ (Hoa Lang, Chiêm Thành, Tú Huần, Ai Lao, Ngô Quốc) đem lễ vật cùng những tiết mục múa hát đặc sắc để chúc mừng Hoàng đế nước Việt xưa.

Trò diễn Xuân Phả được coi là điệu múa gắn liền với nhiều mặt của lịch sử dân tộc và có vai trò quan trọng trong kho tàng diễn xướng vũ nhạc Việt Nam

Theo nhiều nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, trò Xuân Phả ra đời từ thời Đinh, gắn liền với sự tích Thành hoàng làng Xuân Phả giúp vua Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn 12 sứ quân. Để tỏ lòng biết ơn, nhà vua đã mở hội ăn mừng tại miếu thờ Thành hoàng, đồng thời ban tặng cho nhân dân làng Xuân Phả 5 điệu múa biểu trưng cho các nước lân bang. Chính từ sự kiện này, trò múa Xuân Phả ra đời, mang tên ngôi làng để ghi nhớ công lao và sự ban thưởng của vua. Xuất phát từ nghệ thuật cung đình, trò Xuân Phả sau đó được dân gian tiếp nhận, lưu truyền và bảo tồn qua nhiều thế hệ. Trải qua hơn nghìn năm, trò diễn vừa mang đậm dấu ấn nghệ thuật diễn xướng cung đình, vừa thấm đẫm hơi thở đời sống nông dân, trở thành di sản tinh thần quý giá của người dân địa phương.

Ngày nay, trò Xuân Phả vẫn được duy trì và biểu diễn hàng năm từ ngày 10 đến 12 tháng 2 âm lịch tại di tích Nghè Xuân Phả. 

Nghè Xuân Phả - nơi thờ tự Thần hoàng làng Xuân Phả. Nơi đây không chỉ là không gian văn hóa tâm linh, mà còn gắn với bảo tồn giá trị của trò Xuân Phả

Đặc trưng của trò Xuân Phả với 5 điệu múa dân gian đặc sắc có tên gọi "Ngũ quốc lân bang đồ tiến cống" gồm:

Trò Hoa Lang tượng trưng cho người Hà Lan tiến cống Trò Hoa Lang với các nhân vật ông, cháu, mế nàng và mười quân. Trang phục gồm áo dài, đầu đội mũ cao da bò, tay trái cầm quạt tay phải mái chèo, đeo mặt nạ cũng làm bằng da bò phết sơn trắng, mắt có lông công. Mũ Chúa được chạm rồng, chạm mặt nguyệt ở mũ Quân.

Trò Tú Huần hay Lục Hồn Nhung Trò Tú Huần có trang phục đầu đội mũ loóng làm từ tre, đeo mặt nạ gỗ miêu tả bà cố, mẹ và mười người con được chia thành 5 cặp, mặt vẽ theo độ tuổi từ trẻ đến già với 1, 2... 5 cái răng. Mũ tre đan như rế nồi úp ngược có lạt tre làm tóc bạc, đội trên miếng khăn vuông vải đỏ bịt đầu tóc. Nghe hồi trống, cụ cố già, người hầu bên cạnh cầm quạt, lượn hai vòng quanh sân nghè, vái chào. Bà mẹ gõ xênh nhảy theo nhịp ba gần ban thờ, quỳ vái. Theo nhịp trống, 10 con chia thành từng đôi, tiến lùi theo mẹ múa.

Trò Lục Hồn Nhung với đạo cụ là sênh tre và mặt nạ đặc sắc

Trò Ai Lao Tượng trưng người Thái-Lào tiến cống. Trò Ai Lao gồm có Chúa Lào đích thân vua vào chúc mừng, có người hầu theo sau đấm lưng, lính bảo vệ (mười quân), voi và hổ nhảy múa theo tiếng xênh tre được gõ nhịp liên hồi, biểu trưng cho sức mạnh săn bắt nhưng cũng rất mềm mại, uyển chuyển. Chúa đầu đội mũ cánh chuồn mặc áo chàm xanh. Quân lính đội mũ rễ si, quấn phá ngang vai, chân mang xà cạp và tay cầm xênh tre xếp thành hai hàng với những điệu múa mô phỏng việc săn bắn hái lượm.

Trò Ngô Quốc Tượng trưng người Trung Hoa tiến cống. Trò Ngô Quốc có hai nàng tiên, ông chúa và mười quân đầu đội nón lính, áo màu lam, tay cầm mái chèo trông như người Mãn Thanh. Đầu màn có xuất hiện nhân vật người bán thuốc, người bán kẹo và thầy địa lý múa một đoạn ngẫu hứng rồi nhường chỗ cho các nàng tiên cùng chúa và đoàn quân đi ra. Kết thúc trò cũng là điệu chèo thuyền với lời ca lưu luyến: ... Gió tăm tắp buồm chạy ra khơi/ Chàng về Bắc quốc, em thời An Nam/ Mưa đâu chớp đấy cho cam/ Mưa qua thành Lạng chớp ngàn mây xanh. Màn diễn gồm các điệu múa quạt, múa khăn rồi múa mái chèo.

Trò Chiêm Thành Tương trưng người Champa tiến cống. Trò Chiêm Thành ngoài chúa, quân còn có thêm nhân vật phỗng. Áo chúa bằng đậu, áo quân bằng lụa, đều nhuộn màu đỏ hồng và không thêu thùa hoa văn. Chúa và quân đều vấn khăn vuông đỏ thành hai sừng thẳng đứng trên đầu. Áo phỗng là cổ sòi, cổ xiêm quấn xung quanh mình. Sau khi chúa đọc văn tế và hai phỗng dâng hương, đoàn quân ngậm mặt nạ gỗ kỳ dị nhảy múa, giống các tư thế trong các tượng Chàm cổ.

Nhạc cụ dùng trong các trò múa Xuân Phả khá đơn giản, chủ yếu là trống, thanh la, mõ... tạo thành những âm thanh vui nhộn. Nhạc điệu, hệ thống các điệu múa, nội dung các tích trò và lời ca ứng đối mang âm hưởng của hò và dân ca xứ Thanh. Theo nhịp trống dẫn dắt lúc thôi thúc, khi khoan thai, người diễn trò liên tục chuyển động tác, vừa uyển chuyển, nhịp nhàng, vừa mạnh mẽ, phóng khoáng… Độc đáo của trò Xuân Phả là trong 5 trò thì có 3 trò người diễn phải dùng mặt nạ, đó là trò Chiêm Thành, Hoa Lang và Lục Hồn Nhung. Đặc trưng ở trò Xuân Phả là các vũ công nam có những động tác phóng khoáng, tay chân mở rộng, khỏe, thể hiện “trong nhu có cương, trong cương có nhu” với nhiều động tác múa, đội hình múa, làm tôn nên sắc thái văn hóa lúa nước, vẻ duyên dáng, tinh tế, kín đáo nhưng cũng rất mạnh mẽ của người Việt.

Nghệ nhân biểu diễn điệu múa Chiêm Thành tại Lễ hội Lam Kinh 

Sau nhiều thế kỷ ra đời, tồn tại, phát triển và được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, trò diễn Xuân Phả đã dần hoàn thiện về kỹ thuật làm mặt nạ, đạo cụ, trang phục, âm nhạc và lời ca. Trò diễn này cũng hội tụ các tiêu chí như tính đại diện, thể hiện bản sắc cộng đồng, địa phương. Các điệu múa phản ánh sự đa dạng văn hóa và sáng tạo của con người, được kế tục qua nhiều thế hệ, có khả năng phục hồi và tồn tại lâu dài... Với những tiêu chí đó, trò diễn Xuân Phả đã được Bộ VHTTDL công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017.

Có thể nói, trò Xuân Phả là đỉnh cao của sự kết tinh giữa nghệ thuật múa cung đình và múa dân gian người Việt. Chính vì vậy, trò Xuân Phả vừa độc đáo và vừa có sức hấp dẫn riêng để trở thành một viên ngọc quý trong kho tàng văn hóa phi vật thể của dân tộc Việt Nam.