Theo quan niệm dân gian của người dân Việt Nam cứ vào ngày 23 tháng Chạp hằng năm, tất thảy mọi gia đình đều chuẩn bị mâm cỗ thịnh soạn để tiễn ông Công, ông Táo lên chầu trời, báo cáo tình hình gia đình trong năm qua với Ngọc Hoàng. Để thực hiện nghi thức thiêng liêng ấy thì cá chép, “phương tiện” di chuyển của các vị thần bếp là một lễ vật vô cùng quan trọng và không thể thiếu.

 Tập tục thả cá chép phóng sinh sau khi cúng là một nét đẹp văn hóa, ngụ ý "cá chép hóa rồng", cá chép vượt Vũ Môn

Nói về nguồn gốc của giống cá này, ông Bùi Đình Chữ - Trưởng làng nghề cá chép đỏ Thủy Trầm chia sẻ: “Từ những năm 60 của thế kỷ XX, Thủy Trầm đã có nghề ương, nuôi cá giống từ cá bột, vớt ở sông Hồng vào mùa lũ. Khi chúng lớn lên bà con Thủy Trầm thấy lẫn loài cá lạ, tuy thuộc giống cá chép nhưng toàn thân có màu đỏ cực kỳ bắt mắt. Họ chọn những con cá này nuôi thành cá bố mẹ để nhân giống làm cảnh, dành tặng bạn quý và nuôi để phóng sinh. Dần dà con cá “linh” của làng được nhiều người biết đến, trở thành sản phẩm đặc hữu, là phương tiện không thể thiếu để các Táo về trời trong ngày lễ cuối năm. Lúc đầu chỉ có một vài hộ làm thử, rồi hàng chục, hàng trăm gia đình cùng làm. Từ đây, nghề nuôi cá chép đỏ Thủy Trầm "lên ngôi" cùng với sự phát triển nhu cầu tâm linh, tín ngưỡng, sinh vật cảnh của không chỉ người dân địa phương mà còn ở rất nhiều tỉnh, thành phía Bắc”.

Theo ông Bùi Văn Chữ, Trưởng làng nghề sản xuất cá chép đỏ Thủy Trầm, nghề nuôi cá phục vụ ngày lễ cúng ông Công, ông Táo ở đây có từ những năm 1960. 

Để có được những lứa cá đẹp nhất phục vụ nhu cầu thị trường trong dịp Tết ông Công ông Táo, ngay từ tháng 6 người Thủy Trầm phải tiến hành vệ sinh ao và chuẩn bị con giống. Do là loài phàm ăn nên cá chép đỏ rất dễ nuôi, người dân hoàn toàn có thể tận dụng các nguồn thức ăn sẵn có trong tự nhiên như bèo hoa dâu, các loại rau củ quả, kết hợp cùng cám công nghiệp. Người Thủy Trầm kể, sợ cá lớn nhanh nên mỗi ngày chỉ dám cho ăn một bữa, cứ thấy bóng người trên bờ là cả đàn lại thi nhau kéo tới, nhảy rào rào lên mặt nước. Một ao nuôi nhỏ chừng 50m2 cũng phải có tới gần một vạn con.

Quy trình nuôi cá chép đỏ ở Thủy Trầm cũng đòi hỏi nhiều công phu. Từ khâu chọn giống, ấp trứng, đến khi nuôi dưỡng cá trưởng thành, mỗi khâu đều được thực hiện với sự tỉ mỉ và cẩn trọng cao độ. Các nghệ nhân ở đây không chỉ giỏi về kỹ thuật mà còn am hiểu sâu sắc về sinh thái và cách chăm sóc cá sao cho khỏe mạnh, đạt màu sắc đẹp. Một trong những bí quyết nằm ở nguồn nước tự nhiên dồi dào và kỹ thuật chăm sóc đặc biệt, giúp cá có màu đỏ tươi sáng và sức khỏe tốt.

Cá chép sau khi được vớt lên từ ao nhanh chóng được phân loại ngay tại bờ, ưu tiên những con khỏe, màu đỏ tươi, bơi nhanh để bán cho thương lái.

Suốt một tuần lễ trước ngày cúng ông Công ông Táo, Thủy Trầm bỗng chốc trở thành một khu chợ lớn, đông vui, tấp nập, nhộn nhịp người xe qua lại. Người mua cá phần lớn là thương lái đến từ các tỉnh phía Bắc như Lào Cai, Yên Bái, Nam Định, Thái Bình (nay là các tỉnh Lào Cai, Ninh Bình, Hưng Yên,...) và nhiều nhất là Hà Nội. Những chợ cá này được họp từ con dốc dẫn ra Quốc lộ 32C, trải dài vào tận hai bên đường làng và trên những bờ đê bao của mỗi ao nuôi. Đâu đâu cũng thấy một màu đỏ rực của cá, màu xanh ngọc của nước cùng tiếng cười nói rộn rã của người dân khua lưới, quăng chài.