Top 100 Lễ hội và sự kiện nổi bật của Việt Nam 2022 (P.56): Lễ hội đền Trúc và hát dậm Quyển Sơn (Hà Nam) - Bảo tồn giá trị văn hóa dân tộc

15-09-2022

(ky luc – top) Hằng năm, lễ hội đền Trúc diễn ra trong vòng một tháng. Đền chính thức mở cửa khai hội vào từ ngày 1 – 10/2 (âm lịch). Trong lễ hội ngoài phần tế lễ, phần hội đông vui với nhiều trò chơi dân gian độc đáo thì “hát Dậm” là phần quan trọng không thể thiếu chỉ có ở vùng Quyển Sơn.

 

Nguốc gốc xuất xứ của hát Dậm Quyển Sơn và đền Trúc

Hát Dậm Quyển Sơn là một hình thức ca múa nhạc dân gian riêng biệt của vùng đất Thi Sơn (huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam). Những làn điệu hát múa đã trải qua gần 1.000 năm vẫn được dân làng nơi đây bảo tồn, truyền dạy qua bao thế hệ con cháu.

 

Múa hát Dậm được luyện tập hàng ngày tại sân Đền Trúc, làng Quyển Sơn, xã Thi Sơn, huyên Kim Bảng, tỉnh Hà Nam. Ảnh: An Ninh Thủ Đô

 

Hát Dậm Quyển Sơn ra đời từ sự tích “Vào năm Kỷ Dậu (1069) khi Lý Thường Kiệt đem quân đi chinh phạt giặc phương Nam, đoàn chiến thuyền đi theo sông Đáy, qua trại Canh Dịch (nay là thôn Quyển Sơn) thì gặp một trận gió lớn trận cuồng phong này đã bẻ gãy cột buồm cuốn lá cờ đại lên đỉnh núi.

Thấy điều lạ, Lý Thường Kiệt cho quân sĩ dừng lại cùng tướng lĩnh lên bờ sửa lễ tế trời đất cầu mong chiến thắng. Từ đó, ông đặt tên núi là Quyển Sơn và trại Canh Dịch cũng được đổi thành làng Quyển Sơn.

Lần ra quân ấy, Lý Thường Kiệt đã chỉ huy đại quân thắng lớn. Trên đường trở về kinh đô, khi qua vùng núi cũ, nhớ lời cầu nguyện năm xưa, ông cho dừng quân, hạ trại bên rừng trúc, giết trâu mổ bò làm lễ tạ trời đất, mở hội mừng chiến thắng. Lý Thường Kiệt mời dân làng cùng tham dự cuộc vui với quân sĩ. Ông cho chọn những cô gái thanh tân trong làng để múa hát, chọn các trai tráng khỏe mạnh để tổ chức đua thuyền. Trò múa hát này có tên là hát Dậm, là lối hát thờ, ca ngợi chiến công đánh giặc giữ nước, ca ngợi cuộc sống thanh bình, hạnh phúc lứa đôi và sự an cư lạc nghiệp”.

Để tưởng nhớ công ơn Lý Thường Kiệt, nhân dân đã tôn ông làm Thành hoàng làng, lập đền thờ ngay nơi ông mở hội mừng chiến thắng. Đấy chính là đền Trúc dưới chân núi Quyển Sơn.

 

Lễ hội đền Trúc

Hằng năm, cứ vào dịp đầu xuân, dân làng lại tổ chức lễ hội từ 1 - 10 tháng 2 âm lịch có bày trò hát Dậm để tưởng nhớ người Anh hùng.

Lễ hội được mở vào những ngày nông nhàn nên dân quanh vùng và du khách thập phương nô nức kéo về dự hội. Không gian lễ hội từ xưa mở rộng từ đình Trung đến đền Trúc, chùa Thi và ven núi Cấm.

 

Ảnh: Internet

 

Từ sáng sớm, đoàn rước kiệu từ đền đã về tới cửa đình làm lễ dâng thương. Sau đó, các đội Tế trong trang phục tế đủ màu làm lễ tạ ơn Trời Phật. Sau nghi lễ cáo trời đất, Thành Hoàng chừng 3 giờ đồng hồ thì đến các trò chơi như thi kéo co, đấu vật, chọi gà, chơi cờ bỏi… Song nét đặc sắc nhất của lễ hội đền Trúc phải kể đến là múa hát dậm và đua thuyền sông Đáy.

 

Ảnh: Internet

 

Sáng mùng 1 tháng 2 âm lịch, làng chính thức mở hội rước tượng Phật cùng bài vị thờ Lý Thường Kiệt từ đền về đình làng. Sau phần lễ là đến phần múa hát thờ. Hát dậm được biểu diễn liên tục 6 ngày. Đến sáng mùng 7 lại rước tượng Phật cùng bài vị của Lý Thường Kiệt về đền, hát dậm vẫn tiếp tục trong 3 ngày nữa (gọi là hát yên vị) và đến ngày 10 tháng 2 thì đóng cửa đền, vãn hội.

 

Múa hát Dậm

Múa hát Dậm được tổ chức ngay tại sân đền. Phường múa hát có từ 30 con dậm trở lên. Đây là những cô gái tuổi từ 13-15, thanh tân, xinh đẹp, có tài múa hát (ai có chồng hoặc có tang không được hát).

Đứng đầu phường hát là cụ trùm, vừa cao tuổi, vừa có tài hát, đặc biệt là tài nhớ bài, chỉ đạo múa hát. Cụ trùm thuộc lòng tất cả các làn điệu hát múa, trực tiếp điều khiển con dậm thực hiện chương trình tiết mục. Khi diễn xướng, cụ trùm mặc áo thụng vàng, vấn khăn vàng, đi dép cong, các con dậm mặc áo mớ ba nhiễu đỏ trong cùng rồi the xanh, the đen bên ngoài, yếm đỏ, váy lĩnh, khăn đỏ, mũ tiên đính ngọc...

 

Nghệ nhân Trịnh Thị Phẩm hướng dẫn các cháu luyện tập làn điệu dặm. Ảnh: Quân Đội Nhân Dân

 

Bài bản hát dậm được ghi lại bằng chữ Nôm, có tên là: “Lý Đại vương bình Chiêm sự tích diễn ca”. Hát dậm có 30 tiết mục với hơn một nghìn câu thơ. Múa dậm kết hợp với hát, mô phỏng động tác dậm chân chèo thuyền (vì thế mới gọi là hát dậm), lúc đứng hát cũng như khi quỳ lạy (gọi là chèo thuyền và chèo quỳ).

Đây được coi là phần lễ gắn bó mật thiết với phần hội là hội đua thuyền trên sông Đáy. Ngoài hát dậm, hội đền Trúc còn có hát bỏ bộ, hát đúm. Trai gái đến tuổi trưởng thành, còn son đều đến hát với nhau trước cửa đền.

Với những giá trị văn hóa cao đẹp đó, tháng 9/2019 hát Dậm Quyển Sơn được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công bố là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

 

Hội đua thuyền trên sông Đáy

Hội đua thuyền trên sông Đáy, được tổ chức vào ngày mùng 6 tháng 2 (ngược với hát dậm, chỉ có nam giới mới được tham gia cuộc đua này). Số lượng thuyền đua tùy theo từng năm, thường có 3 thuyền dự thi. Ba đội đua với trang phục có màu sắc khác nhau. Thuyền sẽ được đường đua dài gần 3km trên sông Đáy. Điểm xuất phát từ trước cửa đền Trúc, đua đến chân cầu Quế rồi vòng trở lại. Mỗi thuyền đua gồm 18 người: 1 người lái thuyền, 16 tay chèo, 1 người gõ nhịp chỉ huy. Mỗi nhịp gõ, mỗi câu hò là một nhịp chèo tạo nên sự nhịp nhàng rất cao. Kết thúc cuộc thi, đội thắng cuộc sẽ nhận được phần thưởng.

 

Ảnh: Internet

 

Cuộc đua thuyền còn là một nghi lễ tưởng niệm cuộc hành quân của Lý Thường Kiệt trên sông trong lần tiễn phạt quân Chiêm Thành, đồng thời là một hoạt động tín ngưỡng của cư dân nông nghiệp lúa nước.

Nhìn chung, lễ hội đền Trúc – hát Dậm Quyển Sơn và đua thuyền trên sông Đáy là một hoạt động đầy sức sống đậm chất dân gian, ca ngợi chiến thắng lịch sử, đậm chất truyền thống văn hóa.


Anh Thư (Tổng hợp, ảnh nguồn: Internet)