[TOP XUÂN 2023] TOP các lễ hội mùa xuân trên đất Việt (P.6): Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn (Hà Nam) – Cầu cho một năm ấm no, hạnh phúc

17-01-2023

(kyluc-top) – Đất nước Việt Nam trải qua hàng ngàn năm hình thành và phát triển với nền văn minh lúa nước lâu đời. Một trong những nét văn hóa đặc sắc của nền nông nghiệp còn tồn tại đến ngày nay chính là lễ hội Tịch điền với ý nghĩa nhân văn sâu sắc, hướng về nguồn c���i, đề cao vai trò, vị thế của sản xuất nông nghiệp xuyên suốt ngàn năm.

Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn được tổ chức vào mùng 7 tháng giêng hàng năm ở cánh đồng Đọi Sơn nằm dưới chân núi Đọi sừng sững và uy linh, nơi còn lưu những dấu ấn buổi đầu cày ruộng tịch điền của vua Lê Đại Hành hơn một ngàn năm trước (mùa xuân năm 987)… Đọi Sơn nằm trong quần thể danh thắng núi Đọi – sông Châu đã đi vào thi ca, nhạc họa. Ở đó có chùa Long Đọi Sơn – nơi tâm linh chốn Tổ – do vua Lý Thánh Tông và vương phi Ỷ Lan chủ trì xây dựng từ năm 1054.

 

 

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, cách đây hơn 5.000 năm, Thần Nông là người chế ra cày bừa, sử dụng trâu cày ruộng và dạy dân Việt nghề làm ruộng. Ông chính là người đầu tiên thực hiện lễ Tịch điền. Ngày xưa, lễ Tịch điền có nguồn gốc từ xã hội thị tộc. Vào thời đó các tộc trưởng đều tham gia lao động vào dịp đầu xuân. Sau khi lập quốc, các hoàng đế thời cổ đại thường tổ chức lễ Tịch điền và đích thân cày bừa. Từ đó lễ Tịch điền phát triển thành nghi lễ của hoàng gia. Sau thời nhà Chu, đôi khi nghi lễ này được tổ chức chỉ mang tính biểu tượng. Trong lời tựa Kinh thi có đoạn nói về “lễ Tịch Điền trên cánh đồng vào mùa xuân, hoàng đế cúng bái bàn thờ tổ tiên để cầu mong được mùa và nhằm khuyến nông”.

 

 

Từ Trung Quốc, Tịch điền lễ (籍田禮) du nhập vào nước Đại Cồ Việt trong thế kỷ thứ 10. Vua Lê Đại Hành là người đầu tiên thực hiện lễ này vào năm Thiên Phúc thứ 8 (987). Vào năm đó, “nhà vua cày ruộng tịch điền ở núi Đọi được một hũ nhỏ vàng, năm sau cày ở núi Bàn Hải, được một hũ nhỏ bạc, nhân đó đặt tên là ruộng Kim Ngân” (Đại Việt Sử ký toàn thư . Bản kỷ, quyển I).  Ở nước ta, ngày giờ hành lễ do Khâm Thiên Giám chọn, thường thì cùng ngày với lễ tế đàn Thần Nông. Nhà vua sẽ ngự trên một chiếc xe, đem theo cày bừa đi thẳng tới sở Tịch điền, có văn võ bách quan theo hầu, quân lính và dân chúng theo sau trước khi hành lễ.  Vào đời Lý, khi tổ chức lễ Tịch điền, trước hết quan Hữu ty phải chọn đất đắp đàn, đặc biệt là đàn Tiên Nông (thờ Thần Nông) để làm nơi tế tự. Địa điểm hành lễ thường là ở những mảnh ruộng tốt (nhất đẳng điền). Các hạt giống dùng để gieo trồng thường là lúa nếp thơm, nếp trắng, thích hợp cho vụ mùa và đất canh tác... Vua vào tế Thần Nông, cầu cho mùa màng tươi tốt rồi tự cầm cày xới 3 đường ruộng. Về sau, các đời vua Lý, Trần... đều tuân theo phép tắc cũ, tiến hành lễ Tịch điền rất trọng thể. Đến thời nhà Hồ thì lễ này mai một, hầu như không còn được tổ chức. Kể từ triều Nguyễn, vua Gia Long và Minh Mạng đã vực dậy lễ Tịch điền, biến thành một đại lễ quan trọng. Sau thời Tự Đức lễ này tạm ngưng gần 100 năm sau, rồi chính thức khôi phục, được tổ chức vào ngày mồng 5-7 tháng Giêng tại Đọi Sơn thuộc xã Tiên Sơn, thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam.

 

 

Nghi thức mở đầu là lễ rước chân nhang từ đền thờ vua Lê Đại Hành về chùa Đọi. Tiếp đó, là lễ cáo yết xin Thành hoàng làng cho mở cửa đình Đọi Tam, lễ rước nước, lễ tắm tượng, lễ giải hạn cầu an trên chùa Đọi...

 

Đọc văn trình trước đàn tế Thần nông và Linh vị vua Lê Đại Hành và thực hiện nghi lễ dâng hương mở đầu lễ hội khuyến khích phát triển nông nghiệp, mong cho nhà nhà no đủ, đất nước mạnh giàu, quê hương yên bình. (Ảnh: VnExpress)

 

Hội thi trang trí trâu cũng được tổ chức để chọn những con trâu đẹp nhất cày tịch điền. Đặc biệt, lễ cày tịch điền được tiến hành trọng thể với nghi thức cổ truyền là nghi lễ nhập thế vua Lê. Một cụ ông đức độ, thần thái uy nghiêm đã được chọn trong cộng đồng cư dân Đọi Sơn khoác áo long bào, đeo mặt nạ thực hiện nghi lễ hóa thân thành hình tượng vua Đại Hành xuống mở những sá cày lễ đầu tiên trên thửa ruộng phù sa màu mỡ.

 

Người được lựa chọn vào vai vua phải là lão nông đạo mạo, có sức khỏe tốt, có kinh nghiệm cày ruộng và phải là thành viên của gia đình văn hóa.

 

Tiếp đó, các vị lãnh đạo một số ban, ngành T.Ư, lãnh đạo tỉnh Hà Nam, huyện Duy Tiên và đại diện các tầng lớp nhân dân trong tỉnh thực hiện nghi lễ cày tịch điền, theo chức vụ, quan chức lần lượt cày 3 sá, 5 sá, 7 sá và đại diện dân làng cày 9 sá. Cùng với nghi lễ cày ruộng còn có đám rước kiệu vua, thành hoàng, tổ nghề, múa rồng, múa lân, lễ dâng hương, biểu diễn trống của đội trống nữ thôn Đọi Tam và các hoạt độngvăn hóa, thể thao như: Hội thi vẽ và trang trí trâu, tổ chức thi đấu giải vật mùa xuân thượng võ, thi đấu bóng chuyền, cờ tướng, biểu diễn nghệ thuật chèo, trưng bày triển lãm sản phẩm nông nghiệp, làng nghề…

 

Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc trong bộ quần áo nâu, cày ruộng trong lễ hội xuống đồng lớn nhất đồng bằng Bắc Bộ.

 

 

Mục đích và ý nghĩa của Lễ Tịch điền từ xưa đến nay vẫn nhằm cầu mua thuận, gió hòa, mùa màng tốt tươi, quốc thái dân an, khuyến khích hiện đại hoá nông nghiệp nông thôn. Đây cũng là dịp để nhân dân trong vùng, du khách thập phương tưởng nhớ về cội nguồn và giáo dục các thế hệ con cháu hôm nay truyền thống yêu lao động từ vị vua anh minh đến người dân đều cần cù, sáng tạo trong sản xuất, góp phần xây dựng quê hương.

 

 


Diệu Phi – VietKings (tổng hợp và biên tập)