[TOPPLUS – Đề cử lần 1/2022] VietKings – TOP 100 tour du lịch độc đáo, trải nghiệm thú vị tại Việt Nam (P.75): Về mệ Trí Huệ làm gối trái tựa cung đình (Thừa Thiên – Huế)

23-11-2022

(kyluc-top) – Vùng đất cố đô hiện nay vẫn còn lưu giữ được nhiều ngành nghề phục vụ cho cung đình từ xa xưa, và nghề làm gối trái dựa là một trong số những ngành nghề hiếm hoi đó. Ngay từ xưa, những chiếc gối dựa là một vật dụng không thể thiếu cho giới vua quan cũng như giới thượng lưu. Không chỉ là vật dụng dùng để dựa tay, nó còn mang cho mình những công dụng độc đáo khác. Với độ tuổi xưa nay hiếm, mệ Công Tôn Nữ Trí Huệ vẫn miệt mài hằng ngày thực hiện những đường kim để không chỉ thêu dệt nên những chiếc gối truyền thống mà còn lưu luyến gìn giữ những đường nét cung đình ngày xưa.

Chiếc gối xếp là một vật dụng sinh hoạt khá phố biến trong văn hóa Á Đông, đặc biệt là trong văn hóa của người Việt xưa. Gối xếp, gối tựa, ghế dựa, gối trái dựa còn có tên gọi Hán - Việt khác là “Ẩn Nang” hoặc “Ỷ Đôn”. Còn tên gọi gối xếp xuất phát từ cấu tạo của chiếc gối, gồm nhiều lá ghép nối, gập lại mà thành.

 

Chiếc gối tựa xuất hiện trong tranh của họa sĩ Mai Trung Thứ (Ảnh: Internet)

 

Ngày xưa chiếc gối trái dựa luôn xuất hiện trong đời sống hằng ngày, từ cung đình cho đến những gia đình khá giả quyền quý. Tay dựa vào chiếc gối tạo cho người ta có được điểm tựa về lực, tạo một cảm giác thoải mái và cũng toát lên vẻ cao sang, uy quyền.Ngoài ý nghĩa văn hóa lịch sử, Gối trái dựa còn có ý nghĩa cầu phúc và may mắn. Chiếc gối này vô cùng đa dạng về công dụng. Nó còn được làm chiếc gối tựa đầu cho nhiều người. Thậm chí khi dựa tay, nó còn tiện lợi cho nhiều công việc khác nhau như đọc sách, viết thư tịch hay ăn uống,… 

 

Ngày xưa gối trái dựa thường được vua, quan sử dụng để gối đầu, tựa lưng hay tì tay lúc ngồi nghỉ ngơi, đọc sách. Vì được sử dụng nhiều ở chốn hoàng cung, vương giả mà mọi người quen gọi với cái tên là gối cung đình. (Ảnh: manhhai flickr)

 

Chiếc gối truyền thống cơ bản được ghép từ 5 lá, theo thứ tự màu xanh dương – đỏ – vàng – trắng – xanh lục, ứng với 4 chữ sinh – lão – bệnh – tử rồi lại sinh, bắt đầu bằng màu xanh và kết thúc cũng là màu xanh nên mang ý nghĩa phong thuỷ tốt đẹp mãi mãi là sự khởi đầu của chữ “sanh” của những điều lành. Sự sắp xếp màu sắc này còn mang ý nghĩa tương sinh trong ngũ hành: mộc sinh hoả, hoả sinh thổ, thổ sinh kim, kim sinh thủy, thủy sinh mộc.

 

Chiếc gối dựa cfon mang trong mình ý nghĩa phong thủy, may mắn (Ảnh: Journeys in Hue)

 

Để làm nên chiếc gối đúng tiêu chuẩn, trước tiên cắt mảnh vải theo khổ, may thành ô vuông, tiếp đó xé bông dậm cho vuông góc rồi mới khâu, kết cái gối lại cho thành 5 lá. Xong lại may vải bọc ngoài, khâu như khâu vắt thật kỹ, thật nhỏ, đừng để cho thấy dấu chỉ thì là đẹp. Một chiếc gối đẹp là gối không bị lộ mũi chỉ.  Ngày xưa, những chiếc gối được cung tiến trong triều đình thường rất nghiêm ngặt về cách thức, như gối cho Vua phải đủ 5 lá, gối của Hoàng Thái Hậu, phi tần và các quan phải đủ 4 lá. Việc chọn màu vải cũng hết sức quan trọng. Thường màu vàng chỉ dành cho vua, các phi tần hoặc quan có thể sử dụng màu xanh, màu lục, màu tím…

Sinh ra trong gia đình có nguồn gốc hoàng tộc, bà Công Tôn Nữ Trí Huệ (ngụ tại xã Hương Cần, huyện Hương Trà) là người hiếm hoi còn biết cách làm gối trái dựa cung đình.  Mệ Huệ Trí là cháu nội của Hoài Đức Quận Công Nguyễn Phúc Miên Lâm (con trai thứ 57 của vua Minh Mạng). Năm 17 tuổi, mệ vào cung học may vá, thêu thùa. Những năm tháng đầu mới vào cung, mệ chỉ học may áo quần bình thường, sau chuyển sang học may gối trái dựa. Thế nhưng để đạt đến độ thuần thục thì theo mệ Trí Huệ phải kể đến khoảng thời gian cụ được Đức Từ Cung Hoàng thái hậu giao cho đảm trách công việc may vá khi chuyển về sống tại cung An Định. Những năm tháng này, không chỉ có cơ hội rèn luyện tay nghề, mệ còn được tìm hiểu nhiều hơn về loại gối đặc biệt ở chốn hoàng cung.

 

Đến nay dù đã 100 tuổi nhưng mệ Trí Huệ vẫn làm ra những chiếc gối tựa tỉ mỉ đến từng đường kim mũi chỉ (Ảnh: Gối tựa mệ Trí Huệ)

 

Ngày nay, khi ghé thăm cố đô, bạn có cơ hội tự tay làm gối trái dựa cung đình thêu rồng phượng danh tiếng một thuở, gặp và nghe những câu chuyện của người nghệ nhân hơn trăm tuổi vẫn miệt mài giữ hồn cho nghề đang dần mai một. Bên cạnh đó, du khách còn được dùng bữa cơm chay cùng mệ, uống trà ăn bánh mứt và nghe mệ kể về tiểu sử cuộc đời của Mệ Trí Huệ, cơ duyên khiến mệ làm gối tựa Cung đình và nguồn gốc ra đời của chiếc gối tựa.

Gối tựa cung đình không chỉ giá trị bởi gối được làm thủ công mà sâu hơn là lịch sử đằng sau mỗi chiếc gối và câu chuyện về một người nghệ nhân cung đình Huế - Mệ Trí Huệ. Mệ là nghệ nhân cuối cùng, chứng nhân cuối cùng của Triều Nguyễn. Du khách có cơ hội trải nghiệm tự tay làm thử các công đoạn của gối do chính Mệ Trí Huệ hướng dẫn. 

 

Lắng nghe người nghệ nhân trăm tuổi chia sẻ về cơ duyên đưa mệ đến với nghề và nỗi đau đáu gìn giữ những giá trị văn hóa, truyền thống đang dần mai một (Ảnh: Facebook Gối tựa mệ Trí Huệ)

 

Được tự tay khâu những đường kim, mũi chỉ, cắt những mảnh vải, nhồi từng nhúm bông và ngắm nhìn thành quả của mình để thấy được sự vất vả, khó khăn khi giữ hồn cho giá trị tinh hoa văn hóa này. (Ảnh: Facebook Gối tựa mệ Trí Huệ)

 

Du khách cùng mệ ăn bữa cơm gia đình đầm ấm (Ảnh: Facebook Gối tựa mệ Trí Huệ)

 

Du khách chụp ảnh lưu niệm cùng mệ và sản phẩm của mình sau khi kết thúc buổi workshop (Ảnh: Facebook Gối tựa mệ Trí Huệ)

 

Những chiếc gối trái dựa cung đình không còn được nhiều người biết đến, để sử dụng thì lại càng không. Vì thế, tuy tuổi đã cao nhưng mệ Huệ vẫn đang truyền dạy lại cho con cháu của mình những bí quyết may loại gối này, bởi mong muốn lớn nhất của cụ là làm thế nào để có thể bảo tồn được nghề làm gối trái dựa của cha ông, cũng như lưu giữ một nét văn hóa độc đáo của xứ Huế. Trải nghiệm này không chỉ đơn thuần là giúp chúng ta hoài niệm và lưu giữ lại những giá trị cổ xưa mà còn để cho thế hệ trẻ chúng ta góp tiếng nói, phát huy và giữ gìn khi một nét văn hóa đang dần một biến mất.

 

Thông tin về workshop "Về Mệ làm gối", quý độc giả có thể liên hệ:

JOURNEYS IN HUE

Địa chỉ: 42 Tôn Thất Dương Kỵ, TP Huế

Điện thoại: 0903 555 576 

Email:

Fanpage: https://www.facebook.com/JourneysinHue

 

Diệu Phi – VietKings (tổng hợp và biên tập)