[VIETKINGS-BESTPLUS đề cử] TOP Tinh hoa gia vị Việt 2023 (P.132): Ớt Ariêu (Quảng Nam) – Hương vị đặc trưng của núi rừng Đông Giang

13-11-2023

(VIETKINGS – BESTPLUS) Trước đây, ớt Ariêu mọc hoang trên đồi núi. Trái ra nhiều sau những trận mưa nguồn, cây phát tán, sinh sản trên rừng thông qua những loài chim ăn ớt. Người Cơ Tu trên dãy Trường Sơn thường sử dụng ớt Ariêu và tiêu Amót để nêm vào các món ăn như zờ ră, zrúa, kho cá, nấu canh… tạo nên hương vị thơm nồng rất đặc trưng, quyến rũ.

 

Từ lâu, 2 loại gia vị là ớt ariêu và tiêu rừng (amót) đã trở thành "hồn cốt" trong các món ăn của đồng bào Cơ Tu sống trên dãy Trường Sơn, đúng như câu ca: "Trường Sơn có ớt Ariêu/ Có tiêu Amót tạo hồn món ăn". Ariêu trong tiếng Cơ Tu có nghĩa là chim chào mào. Chim chào mào ở Đông Giang nổi tiếng bởi giọng hót, được giới mê chim tìm mua với giá cao ngất. Loài chim chào mào ở Đông Giang này ăn trái ớt rừng nên tiếng hót rất hay. Chúng ăn ớt rừng chín rồi phát tán giống ớt khắp núi rừng. 

 

Tên loài chim được chọn đặt cho loại ớt bé tý nhưng vị cay, thơm nồng. Dân nghiền ớt, ăn ớt Ariêu rồi thì thôi không ăn ớt vùng khác nữa.

 

So với những loài ớt truyền thống khác, ớt Ariêu có những ưu thế vượt trội: Hương vị rất riêng thơm mùi thảo mộc, độ cay nồng vừa phải rất quyến rũ, quả nhỏ không đã thèm cho một lần cắn khiến người ta muốn cắn đến quả thứ hai. Song giá trị còn nằm ở chỗ, ớt Ariêu vượt qua sự khắc nghiệt của thiên nhiên. Ớt con mọc lên từ những hạt do chim phát tán, trải qua những cơn nắng cháy da trên những đồi đất đỏ pha đá vôi, đâm chồi sau những cơn mưa chiều. Ớt Ariêu có độ cay và hương vị thơm ngon rất đặc trưng và hiếm thấy khác hẳn với các giống ớt trồng ở đồng bằng.

 

Từ một loại cây mọc hoang trong rừng, giờ đây ớt Ariêu ở xã Ma Cooih (huyện Đông Giang) được nhiều người biết đến và trở thành sản phẩm đặc trưng của địa phương.

 

Trồng ớt Ariêu so với các loại cây trồng hoa màu khác cho thu nhập cao hơn lại ít tốn công chăm sóc và chi phí đầu vào. Ớt Ariêu lại thích nghi với điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu của vùng Ariêu - Axờ nên có mùi thơm ngon, hương vị đặc trưng rất riêng và rất đẹp. Vào những ngày cuối tháng 8, tháng 9, người đồng bào Cơ Tu ở xã Mà Cooih lại bắt đầu bận rộn để thu hái ớt Ariêu trên nương rẫy.

 

Chỉ có điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu vùng xã A Sờ (giáp huyện Nam Giang), ớt mới cho mùi thơm đặc trưng và trái nhỏ.
 

Muốn có hũ ớt Ariêu muối chua, đồng bào dùng kéo cắt bớt cuống trái ớt nhưng vẫn giữ nguyên cuống, bởi nếu mất cuống, trái ớt sẽ bị hỏng khi ướp. Sau đó, rải ớt nơi chỗ sạch và râm mát khoảng vài ngày để ớt héo tự nhiên. Tuyệt đối không phơi nắng, nếu phơi nắng trái ớt sẽ mau héo nhưng khi muối, ớt thành phẩm sẽ bị bầm và nhanh hư, không thơm ngon. Khi trái ớt đã héo thì được rửa sạch bỏ vào rổ cho ráo nước rồi tiến hành muối. Để trái ớt ướp không quá mặn, có độ chua thanh và thơm ngon, người ướp phải biết sử dụng một lượng muối vừa đủ. Nếu nhiều muối sản phẩm sẽ bị mặn, mất ngon, nếu ít muối sản phẩm sẽ mau hỏng, không sử dụng lâu dài được. 

 

Với ớt, đồng bào thường sử dụng ăn tươi, kho cá... hoặc mang ớt dầm chua (muối chua). 

 

Ớt sau khi được thu mua, rửa sạch, phơi ráo nước thì được muối, đóng hũ. Cách muối ớt Ariêu cũng rất đơn giản chỉ có muối hạt, không cho thêm bất cứ gia vị nào. Chỉ có muối hạt mới bảo quản được vị và màu xanh của trái ớt. Đồng bào tiến hành ướp bằng cách rải một lớp ớt, một lớp muối cho đến khi nào gần đầy lọ thì dùng một cái chén nhỏ đặt lên trên để nén ớt xuống. Ớt càng được đè nén chặt thì càng ngon. Cuối cùng sẽ cho nước muối (sau khi nấu để nguội) đổ ngập ớt muối. Ớt được muối khoảng nửa tháng thì "chín" và có thể sử dụng. 

 

Ớt muối chua của người Cơ Tu có vị mặn, vị chua ngọt, cảm giác dai giòn khi ăn, mùi thơm rất đặc trưng của thứ trái cây lên men tự nhiên. Hơn nữa, sau khi được dầm, vị cay của trái ớt sẽ dịu hơn, không còn cảm giác "cay xé lưỡi". Người ít ăn được vị cay cũng sẽ rất thích món ớt muối này.

 

Có lẽ do khí hậu lạnh trên dãy Trường Sơn mà cư dân nơi đây rất ghiền ăn ớt. Hầu như tất cả món mặn đều có vị cay cay. Cũng chính vì thế, ớt Ariêu đã trở thành thứ gia vị không thể thiếu trong mỗi gia đình người Cơ Tu.


Nga Võ (tổng hợp & biên tập, nguồn hình: Internet) - VietKings