[VIETKINGS-BESTPLUS đề cử] TOP Tinh hoa gia vị Việt 2023 (P.162): Tỏi cô đơn Phù Yên (Sơn La) – Giống tỏi cực ngon vừa hiếm vừa tốt

28-11-2023

(VIETKINGS – BESTPLUS) Tỏi cô đơn Phù Yên (hay tỏi một nhánh, tỏi đơn) là loại nông sản thuộc giống tỏi quý hiếm tại cánh đồng Mường Tấc thuộc các xã Gia Phù, Tường Phù, Tường Thượng ở huyện Phù Yên, tỉnh Sơn La. Không chỉ bởi sự bổ dưỡng mà sự đắt đỏ của tỏi Phù Yên là bởi giống tỏi này chỉ thu hoạch được trên các ruộng trồng tỏi tía - vốn là một loại tỏi đặc sản chỉ có ở đất Sơn La. Không những vậy, tỏi cô đơn còn được thu hoạch hết sức ngẫu nhiên, không có giống trồng như tỏi cô đơn Lý Sơn.

 

Cánh đồng Mường Tấc - nơi khí hậu rất khắc nghiệt chia làm hai mùa rõ rệt, mùa đông thì lạnh cắt da cắt thịt và thường xuyên có sương muối, mùa hè thì nóng nực bậc nhất đất nước bởi ảnh hưởng của gió Lào, đã rất nhiều lần huyện Phù Yên "được" ghi danh lên bản đồ thời tiết bởi cái nóng chỉ sau một vài huyện ở Nghệ An.

Mường Tất được hình thành từ một phụ lưu của sông Đà, vùng lòng chảo khắc nghiệt ấy lại có thể trồng được loại tỏi tía một nhánh quý hiếm mà không nơi nào trên đất nước ta có thể trồng được.


Tỏi cô đơn Phù Yên rất kén đất trồng, trên cánh đồng Mường Tấc tuy rộng nhưng tỏi một nhánh chỉ trồng được ở một, hai khu nhỏ với diện tích không lớn. Theo người dân ở đây trồng tỏi cũng là do vận may, ông trời cho nó mọc tỏi một nhánh trên ruộng của mình thì nó mới mọc chứ mình cũng không làm gì khác được. 

 

Sản lượng tỏi cô đơn không đồng đều và khó dự báo trước nên người dân hay gọi là tỏi "nằm mơ". Nếu may mắn năm nào ra nhiều tỏi cô đơn thì người dân có thu nhập tốt.

 

Tỏi cô đơn Phù Yên thường được trồng sau khi gặt lúa và khi gió mùa bắt đầu thổi về. Cánh đồng mường Tấc vốn có đất đai màu mỡ, trù phú nên người dân không phải sử dụng phân bón cho các cánh đồng lúa, chỉ cần sau vụ mùa, người dân đốt rạ ngay trên ruộng cũ cũng đủ bổ sung lượng phân bón tự nhiên cho đất. Khi sương bắt đầu xuống cũng là lúc người dân bắt đầu trồng tỏi cô đơn. Người ta chọn giống từ giống tỏi tía truyền thống của địa phương và lựa ra những tép tỏi khỏe mạnh nhất để đem trồng. Trồng bằng đất phù sa cổ màu mỡ, tưới bằng nước suối trong mát từ trong núi chảy ra đã tạo nên loại tỏi cô đơn Phù Yên. Tuy nhiên không phải tất cả những lứa tỏi mọc lên đều là tỏi cô đơn mà tỏi cô đơn cũng chiếm tỉ lệ cực kì thấp. 

 

Tỏi Phù Yên được người dân trồng hoàn toàn tự nhiên, diện tích trồng cũng chỉ ở 1, 2 khu vực hợp thổ nhưỡng nên sản lượng thấp, chất lượng cao.

 

Trải qua mùa đông khắc nghiệt của vùng núi xa xôi cùng với kĩ thuật chăm sóc truyền thống của người dân đã khiến tỏi cô đơn nơi đây có chất lượng cao hơn hẳn các loại tỏi khác, lượng tinh dầu cao hơn và lượng kháng sinh thực vật Phytoncide tự nhiên cũng cao gấp 5,6 lần. Người dân Phù Yên thu hoạch khoảng 1kg tỏi tía thì chỉ nhặt được chừng 1 - 2 lạng tỏi cô đơn, vậy nên loại tỏi này được xem là "đặc sản của đặc sản", không phải lúc nào cũng có. 

 

Do tất cả các tinh chất của cây đều tập trung vào một nhánh tỏi nên tỏi cô đơn Phù Yên đặc biệt to và nhiều tinh dầu.

 

Tỏi cô đơn Phù Yên có đặc điểm nhánh to, có màu tím, bảo quản được lâu, vị thơm hơn hẳn tỏi những vùng khác, lượng tinh dầu trong tỏi cô đơn cao hơn gấp nhiều lần tỏi bình thường. Công dụng của tỏi cô đơn tía ở Phù Yên được cho là tốt hơn hẳn loại tỏi cô đơn trắng ở Lý Sơn trên thị trường hiện nay. Tỏi cô đơn Phù Yên có thể dùng xào nấu, thêm vào nước chấm hoặc có thể ngâm mật ong trừ ho, hay làm tỏi đen.

 

Với vị thơm ngon đặc biệt và nhiều công dụng tốt cho sức khỏe, tỏi cô đơn Phù Yên rất được ưa chuộng để phục vụ cho việc làm thuốc và nấu nướng.


Theo sách "Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam" của tác giả Đỗ Tất Lợi, tỏi có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, sát trùng, chữa băng đới, trùng tích, huyết lỵ, tẩy uế, thông khiếu, tiêu nhọt, hạch ở phổi, tiêu đờm, đầy chướng, đại tiểu tiện khó khăn, tả lỵ. Tỏi cô đơn có nhiều công dụng khác như giảm nguy cơ viêm xương khớp, tăng cường chức năng miễn dịch. Bên cạnh đó còn giúp cải thiện sức khỏe tim mạch và tuần hoàn. 


Nga Võ (tổng hợp & biên tập, nguồn hình: Internet) - VietKings