[VIETKINGS – TOPPLUS đề cử] TOP 100 loại hình văn hóa – nghệ thuật đặc sắc của Việt Nam (P.10): Hò thuốc cá – Làn điệu dân ca gắn với đời sống lao động người Nguồn

08-02-2023

(kyluc-top) – Hò thuốc cá là một điệu hò có liên quan mật thiết đến cuộc sống lao động, sản xuất của người Nguồn huyện Minh Hóa. Từ xa xưa, cuộc sống của người Nguồn huyện Minh Hóa chủ yếu là săn bắt, phát rừng làm nương rẫy, đánh ong lấy mật và thịnh hành nhất phải kể đến nghề thuốc cá. Trong quá trình lao động, điệu hò thuốc cá dần dần xuất hiện và đã được lưu truyền cho đến ngày nay. Năm 2021, huyện Minh Hóa đón bằng Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia “Nghệ thuật trình diễn dân gian, tri thức dân gian hò thuốc cá huyện Minh Hóa”.

"Ai lên Minh Hóa quê mình

Điệu hò thuốc cá, thắm tình nước non

Đôi ta đi thuốc vực ròn

Tếnh (đến) khi cá chết chém tòn (đòn) mà sương

Đôi ta đi thuốc giác (nước) vung

Tếnh (đến) khi cá chết vốc (kêu) làng tếnh (đến) xia (chia)...".

Đó là những lời ca của điệu hò thuốc cá, một điệu hò đặc sắc, riêng có, thể hiện rõ nét cuộc sống, lao động, sinh hoạt, tâm tư tình cảm của người Minh Hóa, đã tồn tại rất lâu đời ở miền đất sơn cước này.

Huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình có một bộ phận người Kinh với hơn 35 ngàn nhân khẩu, tự gọi mình là người Nguồn, có ngôn ngữ riêng, có sắc thái văn hóa độc đáo và văn nghệ dân gian khá phong phú như các thể loại dân ca: hò thuốc, hát đúm, ví, hát nhà trò, hát ru,…, trong đó, làn điệu Hò thuốc cá (hò thuốc) được xem là làn điệu dân ca đặc trưng của người Nguồn. Hò thuốc cá có liên quan mật thiết đến lao động sản xuất, mang đậm nét riêng, bắt nguồn từ nghề chế thuốc thả xuống khe, suối để bắt cá.

 

Minh Hóa một huyện biên giới nằm ở phía Tây Quảng Bình có cảnh quan thiên nhiên núi rừng hùng vĩ với các thắng cảnh nổi tiếng như: Hang Tú Làn, Hang Rục Mòn, Thác Mơ, Hồ Yên Phú… Vùng đất này còn lưu giữ nhiều di tích lịch sử nổi bật; nơi sinh sống, giao thoa văn hóa của đồng bào các dân tộc như Kinh, Chứt, Bru – Vân Kiều chính vì vậy Minh Hóa có nét văn hóa rất độc đáo mà không nơi nào có được.

 

 

Cuộc sống của người Minh Hóa xưa chủ yếu dựa vào săn bắt, làm nương rẫy, đánh ong lấy mật và thịnh hành nhất là nghề thuốc cá. Người dân Minh Hóa đi thuốc cá là đi tập thể chứ không đi riêng lẻ.

Vào mùa Đông và mùa Xuân, người Nguồn đi từng đoàn lên rừng bới rễ cây tèng (thuộc họ dây leo, rễ dạng củ, có chứa độc tố), về đập dập, trộn với đất ướt, lấy bùn trát kín, ủ lại, rồi chất củi đốt xung quanh. Sau đó, họ mang thuốc ra suối, khe, tìm chỗ có nhiều cá nhất, chọn một chỗ cao ở đầu suối, khe, lấy đá xếp vòng tròn để tạo thành một cái cối. Người dân (cả nam và nữ) cùng giã thuốc một lúc, cùng giơ lên, cùng hạ xuống, nên tùy vào số người giã thuốc mà xếp cối rộng, hẹp. Xếp cối xong, họ lấy rễ cây tèng đã được ủ chín bỏ vào cối, rồi chặt những cây rừng thẳng, dài khoảng 1,5m, to vừa tay cầm, vát nhọn một đầu để làm chày giã thuốc. Họ giã cho nước rễ cây tèng chảy ra, hòa vào dòng nước, làm cho cá bị mờ mắt mà chết, nổi lên mặt nước để họ có thể bắt cá dễ dàng. Ngoài loại rễ cây tèng, người ta cũng dùng rễ cây hôi hôi và lá cây cơn cơn (mọc bên suối) để làm thuốc đánh cá, hai loại cây này thường được sử dụng vào mùa hạ, mùa thu, được lấy về sử dụng ngay chứ không ủ chín như rễ cây tèng. Có một điều đặc biệt là các loại cây có độc tố này chỉ làm cho riêng một số loài cá bị say, bị chết, nhưng lại vô hại đối với người và các loài thủy sản khác (như cá lóc, cá chạch, lươn, ốc…). Khi cá bị bắt hết, độc tố của rễ cây cũng không còn ảnh hưởng đến dòng nước nữa.

 

 

Để cho động tác giã thuốc thật nhịp nhàng, đều đặn và để tạo không khí vui tươi, quên đi mệt nhọc, người ta cất lên tiếng hò. Điệu hò thuốc cá ra đời trong hoàn cảnh đó và lưu truyền cho đến ngày nay. Đối qua, đáp lại, trải qua thời gian, nội dung của điệu hò thuốc cá ngày càng phong phú.

Hò thuốc cá có nhịp điệu linh hoạt, khẩn trương theo nhịp chày giã thuốc, dễ hát, dễ thuộc, mang tính tập thể cao, không khí rộn ràng,… nên ai cũng có thể hò được. Chỉ cần có người xướng lên và có người cùng hòa nhịp để xô, là người ta lập tức bị cuốn vào một cách tự nhiên, không e dè, câu nệ, và cũng từ điệu hò ban đầu, với nội dung chính gắn với công việc giã thuốc cá, dần dần, người ta còn đưa vào nhiều nội dung khác, xuất hiện thêm những dị bản khác, đó là đối đáp giao duyên nam nữ rất tình tứ. Trong Hò thuốc cá ở huyện Minh Hóa, cụm từ “hôi lên là hôi lên” xướng lên để tất cả cùng xô, nên có khi, người ta cũng gọi Hò thuốc cá là “Hò hôi lên” hay là “Hò thuốc” hoặc “Đi thuốc”.

 

 

Trong Hò thuốc cá, người ta quy ước rõ kiểu cách tham gia của từng thành viên. Bao giờ cũng có “hò cái” và “hò con”. Khi hò, hò cái là người “lĩnh xướng”, còn hò con là người “xố”. Mỗi câu hò thường thì chỉ có một người lĩnh xướng, còn người xố thì có thể một hoặc tất cả đám đông có mặt, người ta gọi là “hội xố”. Điều này thể hiện tính quần chúng của diễn xướng và thu hút đám đông rất mạnh mẽ, tạo nên hiệu ứng rộn ràng.

Hò thuốc cá còn được sử dụng vào những công việc lao động tập thể nặng nhọc, như: đầm đất thuỷ lợi, giao thông, đầm nền nhà, sân phơi... Ngày nay, Hò thuốc cá được diễn xướng trong các cuộc hội hè, đình đám như lễ hội (đặc biệt là trong lễ hội “Chợ Rằm tháng Ba”, lễ hội lớn nhất của huyện Minh Hóa), đám cưới và cả khi ru con,... Phần hò và xô vẫn được diễn xuất như khi hò trong lao động, chỉ khác động tác giã tèng được thay bằng nhịp vỗ tay của mọi người trong cuộc vui.

 

 

Hò thuốc cá phản ánh những tri thức dân gian cũng như đời sống tinh thần, được hình thành từ trong lao động sản xuất của người Nguồn ở huyện Minh Hóa; là sự phát triển, kế thừa và mang đậm nét văn hóa, lịch sử của vùng đất, con người Minh Hóa nói riêng và Quảng Bình nói chung. Hò thuốc cá phản ánh sinh động cuộc sống của người dân địa phương; diễn xướng và lời ca thể hiện tính chân, thiện, mỹ, tình yêu đất nước, đạo lý nhân nghĩa. Hò thuốc cá có giá trị về nghệ thuật và khoa học, mang tính ước lệ về giai điệu nên người hò có thể tự do sáng tạo trong lựa chọn ngôn ngữ; sử dụng nghệ thuật ẩn dụ, hoán dụ, nói lái, nhân hóa hay sử dụng nhuần nhuyễn nhiều thành ngữ, tục ngữ, từ địa phương, từ đồng âm dị nghĩa; sự kết hợp lời thơ với tiếng đệm, tiếng lót, tiếng láy đạt đến đỉnh cao.

 

 

 

 

Hò thuốc cá phản ánh những tri thức dân gian cũng như đời sống tinh thần, được hình thành từ trong lao động sản xuất của người Nguồn ở huyện Minh Hóa; là sự phát triển, kế thừa và mang đậm nét văn hóa, lịch sử của vùng đất, con người Minh Hóa nói riêng và Quảng Bình nói chung. Hò thuốc cá phản ánh sinh động cuộc sống của người dân địa phương; diễn xướng và lời ca thể hiện tính chân, thiện, mỹ, tình yêu đất nước, đạo lý nhân nghĩa. Hò thuốc cá có giá trị về nghệ thuật và khoa học, mang tính ước lệ về giai điệu nên người hò có thể tự do sáng tạo trong lựa chọn ngôn ngữ; sử dụng nghệ thuật ẩn dụ, hoán dụ, nói lái, nhân hóa hay sử dụng nhuần nhuyễn nhiều thành ngữ, tục ngữ, từ địa phương, từ đồng âm dị nghĩa; sự kết hợp lời thơ với tiếng đệm, tiếng lót, tiếng láy đạt đến đỉnh cao.

 

 


Diệu Phi – VietKings (tổng hợp và biên tập)