[VIETKINGS – TOPPLUS đề cử] TOP 100 loại hình văn hóa – nghệ thuật đặc sắc của Việt Nam (P.12): Rối cạn Tế Tiêu – Đại diện sống động cho đời sống nông dân Bắc Bộ

10-02-2023

(kyluc-top) – Cách Hà Nội 40 km, thị trấn Đại Nghĩa, huyện Mỹ Đức là nơi cất giữ rối cạn Tế Tiêu – một đặc sản văn hóa của vùng đồng bằng châu thổ Bắc Bộ. Các tiết mục rối cạn do chính người nông dân dàn dựng, nghệ sỹ rối là nông dân, tạo tác con rối cũng chính là người nông dân. Bối cảnh trò rối là làng quê Việt Nam gắn liền với nền văn minh lúa nước...

 

 

Múa rối là nghệ thuật dân gian truyền thống có nguồn gốc từ nền văn minh nông nghiệp. Theo các cụ trong làng, rối Tế Tiêu có từ hơn 400 năm trước. Năm 1573, một vị quan tên là Trần Triều Đông Hải đã về Tế Tiêu khẩn hoang, lập ấp, dạy dân trồng cấy và sáng tạo ra nghề rối. Xưa kia, trò rối thường diễn ra vào mỗi dịp hội làng Tế Tiêu định kỳ tổ chức 3 năm một lần. Trước năm 1945, phường chỉ diễn rối nước, nhưng do thiếu trang thiết bị nên phải đưa lên cạn để diễn cho bà con xem. Từ đó, nghề rối cạn được hình thành ở Tế Tiêu và phường rối chủ yếu diễn rối cạn.  

 

 

Hiện nay, rối Tế Tiêu trở thành hoạt động văn hóa tinh thần của cộng đồng cư dân, đặc biệt trong các dịp hội hè, lễ, tết... Theo giới thiệu của Nghệ nhân ưu tú Phạm Công Bằng, Trưởng phường rối Tế Tiêu - con trai út của ông Phạm Văn Bể, dù là rối cạn hay rối nước thì phương thức trình diễn cũng như kỹ thuật đều mang đặc trưng cơ bản như: Nghệ thuật xếp trò, nghệ thuật tạo hình con rối, kỹ thuật điều khiển con rối sao cho sinh động...

 

 

Để làm ra những con rối, người thợ Tế Tiêu thường chọn gỗ xoan, gỗ sung. Đây là loại gỗ nhẹ, thuận tiện khi biểu diễn cầm tay. Gỗ sung, xoan cũng không bị nứt nẻ, rất dễ kiếm ở nông thôn. Riêng với rối nước, do đặc thù ngâm nước nhiều nên độ bền không cao, bởi vậy, ở Tế Tiêu, phường rối cứ “diễn đến đâu lại đẽo trò đến đấy”. Đời trước truyền dạy cho đời sau nghệ thuật đẽo trò. Phường rối Tế Tiêu hiện có nghệ nhân ưu tú Phạm Công Bằng, cụ Nguyễn Văn Thuyết, anh Phạm Tiến Dũng là những người có tài tạo hình con rối.

 

 

 

Khác với múa rối nước thường diễn tại thủy đình, múa rối cạn là loại hình điều khiển con rối trên sân khấu cạn - một cái buồng che bằng cót hoặc vải. Ban đầu, phường rối Tế Tiêu có khoảng 5 - 6 người, gồm 2 người diễn, 1 người sắp trò, 1 người đánh trống, 1 người đánh thanh la. Theo Nghệ nhân Ưu tú Phạm Công Bằng, con trai của cố nghệ nhân Phạm Văn Bể - Trưởng phường rối Tế Tiêu, người điều khiển con rối phải có sức khỏe, sự khéo léo để vận dụng linh hoạt chân, tay và nghe nhạc, lời thoại rồi điều khiển con rối sao cho sống động, mang sắc thái biểu cảm, tính cách riêng của từng nhân vật. Rối Tế Tiêu không như rối nước, chỉ cần “căng phông, dựng bạt” là sân khấu rối cạn có thể được dựng lên bất cứ nơi nào. Bởi rối Tế Tiêu hay diễn các tích tuồng, nghệ thuật tuồng đề cao yếu tố vũ đạo, các động tác của mỗi nhân vật lại có đặc trưng riêng. Chưa kể, tất cả các cử chỉ, “ngôn ngữ cơ thể” của quân rối đều xuất hiện trọn vẹn dưới con mắt khán giả, chứ không được che bớt đi một phần như rối nước. Muốn diễn thành thục, phải mất nhiều năm luyện tập. 

 

 

Nếu như mỗi loại hình nghệ thuật sân khấu dân tộc thường để lại dấu ấn trong lòng công chúng bởi một nét đặc trưng thẩm mỹ nổi trội thì nghệ thuật rối cạn Tế Tiêu cũng đem đến cho người thưởng ngoạn một phong vị riêng. Có thể xem đây là một loại hình sân khấu dân gian bình dị và tươi tắn, hồn nhiên và dung dị, nhưng cũng đầy chất “kỳ ngộ” với những biến tấu vi diệu bất ngờ. Trước sân khấu ba mặt, khi tấm màn nhung đã mở, công chúng sẽ được thả hồn phấn khích trong tiếng trống hội làng; thích thú ngạc nhiên với sự dẫn dắt dí dỏm của “Lão trượng”, nhân vật ông lão đại diện cho phường rối dẫn trò, kể chuyện, rồi thoáng chốc lại được trở về với cuộc sống bình dị chốn thôn quê và đắm mình trong những điển tích dân gian được thể hiện một cách cô đọng và sống động. Nhân vật rối cạn với nét tạo hình ngộ nghĩnh, thô mộc, lời thoại dí dỏm cùng với các làn điệu dân ca, dân nhạc rộn ràng, ngẫu hứng khiến người xem không thể không bất giác mỉm cười thích thú.

 

Nhân vật lão Trượng với lời dẫn nhập "Lão đây là lão Trượng/Ở phường rối Tế Tiêu/Lão ra có đôi điều/Thưa cùng bà con cô bác" là ký ức tuổi thơ sống động của bao đứa trẻ miền quê Bắc Bộ

 

 Xuyên suốt chủ đề nội dung của rối cạn Tế Tiêu, các nhân vật rối phải gắn liền với ước mơ trong sáng, cao đẹp và cuộc sống đời thường của cư dân nông nghiệp.  Bối cảnh của rối cạn là làng quê Việt Nam với những con người thực, với công việc thực gắn liền với văn minh lúa nước, với cuộc sống gắn kết từ từng tế bào xã hội.

 

Đó là một Lý Thông nham hiểm, một chàng Thạch Sanh tốt bụng, chính trực (trong trò Thạch Sanh chém chằn tinh), người nông dân nhỏ bé, khôn ngoan cùng chú hổ to xác mà ngốc nghếch (trò Trí khôn của ta đây). Không chỉ có thế, rối cạn Tế Tiêu còn đem đến sự hứng thú đặc biệt cho khán giả bởi đã tích hợp được những trích đoạn tuồng kinh điển Việt Nam, chuyển hóa chất tuồng vào trong nghệ thuật rối một cách nhuần nhuyễn, tự nhiên (rối “Tuồng Sơn Hậu” với trích đoạn Chém tá). Ngoài ra, rối cạn Tế Tiêu có nhiều tích trò được khán giả yêu thích như: Xay lúa giã gạo, Múa rối leo dây ảo thuật, Hai Bà Trưng đánh giặc, Lý Thường Kiệt đọc hịch, Quan Công… Một số trò diễn đã bị mai một và từng bước đang được phục dựng lại bởi các nghệ nhân phường rối. Không chỉ dừng ở các tiết mục rối cổ, các nghệ nhân phường rối Tế Tiêu, đứng đầu là nghệ nhân ưu tú Phạm Công Bằng đã mạnh dạn đưa những vấn đề cập nhật của xã hội vào trong rối, giúp người xem cảm nhận hơi thở của cuộc sống đương đại, giữ “hồn” rối mà vẫn truyền tải được những thông điệp mới. Một số trò diễn như “Lỗi tại ai”, “Phòng chống phá rừng”… đề cập đến những vấn đề nóng bỏng về môi trường sinh thái… phần nào thể hiện sức sáng tạo vô biên của người nghệ sĩ, cũng như khả năng bao trùm linh động về nội dung của nghệ thuật rối cạn Tế Tiêu.

 

Sàn diễn của rối cạn Tế Tiêu dù đã cách điệu vẫn gắn liền với bối cảnh đồng chiêm, tập quán của nhân dân, ước mơ của nhân dân và tín ngưỡng. Đây là những nền tảng văn hóa để càc nghệ nhân sáng tạo nên các vở rối.
 

Kết hợp hài hòa và tinh tế với chèo, tuồng, xẩm, quan họ... cũng như các loại hình nghệ thuật dân gian khác, nghệ nhân rối cạn Tế Tiêu đã chắt lọc và thổi hồn vào những con rối vô tri được làm từ vật liệu tự nhiên như tre gỗ, bằng phong cách tạo hình dân gian và sự sáng tạo trong dựng trò, hát thoại, điều khiển con rối - tất cả đã góp phần tạo nên một loại hình nghệ thuật vi diệu mang đậm bản sắc đồng quê.

 


Diệu Phi – VietKings (tổng hợp và biên tập)