[VIETKINGS – TOPPLUS đề cử] TOP 100 loại hình văn hóa – nghệ thuật đặc sắc của Việt Nam (P.26): Tân’tung Da ’dá – "Vũ điệu dâng trời" nơi núi rừng Trường Sơn

25-02-2023

(kyluc-top) – Văn hóa tộc người Cơ Tu không chỉ đa dạng và phong phú, mà còn tiềm ẩn trong đó biết bao triết lí nhân sinh của con người đã quen sống khoáng đạt giữa núi rừng. Vũ điệu "Tâng tung da dá", hay còn gọi "Vũ điệu dâng trời" là nghệ thuật diễn xướng nổi trội và được nhiều người yêu thích. Từ bao đời nay, người Cơ Tu múa "Tâng tung da dá" như một cách để kết nối giữa thế giới thực tại với vũ trụ, tổ tiên, ông bà và các vị thần...

Trong kho tàng văn hoá phi vật thể của người Cơ Tu có rất nhiều thể loại nghệ thuật đáng tự hào, cần được phát huy, phát triển trong cộng đồng dân tộc như: ba bóoch (dân ca Cơ Tu), bh’ no’onh (hát lý), pr’ ma (nói lý), các điệu dân ca, dân vũ dân gian… Trong đó có một điệu múa đặc trưng của người Cơ Tu mang tính tập thể rất cao, diễn trình múa là sự kết hợp giữa nam và nữ, giữa tân’ tung và da’ dă hoà với điệu thức của âm thanh cồng chiêng cùng với tiếng “hú” vang xa, cao vút như nốt nhấn hạ âm làm mạnh mẽ thêm cho ngôn ngữ múa.

 

Nép mình bên dãy Trường Sơn hùng vĩ là cộng đồng người Cơ Tu với những giá trị văn hóa, tín ngưỡng tôn giáo đa dạng.

 

Tân’tung là điệu múa dân vũ cho đàn ông, con trai Cơ tu tái hiện cảnh đi săn thú và là điệu múa mừng chiến thắng, thể hiện tinh thần thượng võ của người Cơ tu. Trong những lần sinh hoạt dân ca dân vũ, tất cả cùng múa và nhịp bước trong cùng một vòng tròn, chân bước đi ngược kim đồng hồ, sôi động, rộn ràng trên nền nhạc của tiếng trống, cồng chiêng vang vọng núi rừng bao la. Tung tung hay theo nghĩa của tiếng Cơ tu là vươn lên cao, sôi động hơn nữa, mạnh mẽ hơn nữa và vững chãi hơn nữa… Đó là biểu hiện của khát vọng chinh phục vũ trụ, muốn đưa con người vươn lên ở tầm cao mới trong không gian thoáng đãng, hằng mong cuộc sống mới tốt đẹp hơn.

Để thể hiện điệu múa tung tung một cách sinh động giữa bao la của đại ngàn, đàn ông Cơ tu mặc khố, choàng áo dệt bằng thổ cẩm, chân đi trần lết đất, tay nắm chắc cây khiên, cây dáo, cây mác hay cây dụ, hoặc nắm chắc tay bạn bên cạnh tung đôi tay lên vừa bước vùa hú một cách tự tin, sôi động và hùng dũng. Điều đó thể hiện sức mạnh của trai làng, không sợ khi đương đầu với khắc nghiệt của thiên nhiên hay kẻ thù đến phá hại, đồng thời còn thể hiện niềm tin yêu cuộc sống, yêu làng quê, yêu núi rừng và gửi thông điệp vũ điệu và ngôn ngữ múa hãy vui lên, vươn lên mãi trong cuộc sống bình yên hòa với màu xanh của núi rừng, bản làng quê cha đất tổ.

 

Động tác múa Tân tung của đàn ông Cơ Tu với tiết tấu sinh động, thể hiện sức mạnh cường tráng, dũng mãnh, oai hùng.

 

Da ’dá theo tiếng Cơ tu có nghĩa là thẳng hàng, nhịp đều, mang khát vọng của ý nghĩa tâm linh là đón đợi, ơn đất nghĩa trời, trung thành với người, thương trên nhường dưới, nâng đỡ kẻ yếu hèn… Điệu múa này được bắt nguồn từ những động tác dâng lễ vật từ thuở xa xưa. Ta nhận ra đôi chân thẳng đứng, đôi tay vuông góc và cánh tay song song với thân mình, động tác múa còn thể hiện sự đứng đắn, chung thủy và không bị khuất phục trước kẻ gian ác, bạo tàn… Với ý nghĩa đó, điệu múa da dá dành cho những người phụ nữ và con gái Cơ tu vốn tính thùy mỵ, thương chồng yêu con, yêu núi rừng, hi sinh thầm lặng vì sự sinh tồn và phát triển của cộng đồng.

Để thể hiện điệu múa Da ’dá mang đặc trưng bản sắc dân tộc, phụ nữ Cơ tu mặc váy dệt bằng thổ cẩm nhiều hoa văn với những sắc màu sinh động, vai trần lộ, cổ đeo vòng cườm, hai tay đưa lên ngang vai, cánh tay vuông góc song song với thân mình, bàn tay ngửa, thẳng ngón về phía sau thể hiện sự mừng rỡ đón đợi vật thiêng, mắt nhìn thẳng, miệng luôn tủm tỉm cười, chân đi trần nhón gót lên lết tròn ngược kim đồng hồ. Theo đó, động tác múa uyển chuyển, đều đăn, nhẹ nhàng và quyến rũ. Đó là vũ điệu uyển chuyển như cây lau trước gió, như dòng suối mượt mà uốn quanh. Khi múa đôi chân đứng thẳng khoan thai, đôi tay vươn lên khởi đầu, bàn tay đưa ngả theo hướng sau lưng như chống cả bầu trời, giống đôi sừng trâu biểu tượng “đầu trâu móng nước” một sắc thái văn hóa nhiều dân tộc thiểu số, cũng như tượng hiến tế của người Cơ tu.

 

Điệu múa Da dá của phụ nữ Cơ Tu.

 

Theo quan niệm của người Cơ tu, cả hai điệu múa này được trình diễn tập thể cùng một thời điểm, trong cùng một không gian lễ hội trọng đại của cộng đồng và theo một quy tắc nhất định. Khi tiếng trống nổi lên, con gái bước ra múa trước, sau đó con trai mới bước vào tiếp theo. Đội hình múa gồm những vòng tròn trong, ngoài, nhưng nguyên tắc bất di bất dịch là vòng trong là nữ, vòng ngoài là nam. Điều này cho chúng ta nhận thấy giống đàn chim hạc trên mặt trống đồng Đông Sơn cổ xưa luôn bay ngược kim đồng hồ là thể hiện nhớ về quá khứ, hướng về cội nguồn, tổ tiên. Còn động tác nhúm chân xoay tròn quanh mình theo chiều quay kim đồng hồ là biểu hiện cho hướng tới tương lai, cho khát vọng dựng xây cuộc sống mới ấm no, tự do, hạnh phúc. Mặt khác, nếu ta nhìn từ trên cao xuống, phát hiện ra sự ẩn dụ về vũ trụ được tái hiện lên trong các làng quê của đại ngàn hũng vĩ. Ngọn lửa được đốt lên ở trung tâm được xem như ánh lửa mặt trời luôn tỏa sáng, vòng tròn múa chung quanh ánh lửa được ẩn dụ như đường hoàng đạo của trái đất đang quay quanh mặt trời để có bốn mùa xuân, hạ thu đông, còn mỗi cá nhân trong vòng tròn được ẩn dụ bí ẩn vừa quay chung quanh mặt trời và đồng thời tự quay chung quanh mình nó để có ngày đêm như nhịp điệu tân “tung – da” dă xoay tròn.

 

 

Tân'tung da 'dá là một làn điệu ca dân vũ hòa trộn cho thấy sự đoàn kết, một lòng của đàn ông, thanh niên với đàn bà và thiếu nữ Cơ Tu. Trong không gian bao la của núi rừng, vòng tròn nam nữ thanh niên di chuyển nhịp nhàng sinh động cùng với âm thanh cồng chiêng và các loại nhạc cụ truyền thống khác luôn ngân dài tan vào vũ trụ như một lời cầu nguyện người Cơ Tu gửi tới đấng thần linh và tổ tiên. Họ tin rằng thần đất, thần sông, thần suối cho họ cái ăn và Giàng nghĩa là trời cho họ cái nghĩ, cái tin vào sức mạnh để vượt qua, sống mạnh mẽ với nắng gió và núi rừng Trường Sơn hùng vĩ.

 

 

Đối với người Cơ Tu, Tân' tung da' dá" đã ngấm vào máu thịt. Trong bất cứ một lễ hội cũng không thể thiếu được "Vũ điệu dâng trời". Tuy điệu múa này rất khó, nhưng từ người già và trẻ con ở đây đều biết, đó là nhờ người già biết dạy dỗ, trao truyền cho con chá, vì muốn gìn giữ nét văn hóa truyền thống để sau này không bị mai một, thất lạc bởi người Cơ Tu không thể không còn "Tân' tung da' dá"... Trong không gian lễ hội của bản làng Cơ tu, điệu múa Tân’tung Da ’dá là vũ điệu hòa trộn giữa sức mạnh của người đàn ông và sự mềm mại của người phụ nữ. Đó cũng là sự ngầm thể hiện một nguyên lý âm - dương hài hòa để người sinh vật thịnh, mùa màng tươi tốt.


Diệu Phi – VietKings (tổng hợp và biên tập)