[VIETKINGS – TOPPLUS đề cử] TOP 100 loại hình văn hóa – nghệ thuật đặc sắc của Việt Nam (P.27): Hát lô tô – Sự giao thoa nghệ thuật nơi gánh hát phù hoa

26-02-2023

(kyluc-top) – Hát lô tô hay nghệ thuật rao số là một hình thức biểu diễn mà những nghệ sĩ rao số sẽ chọn rất nhiều thể loại âm nhạc khác nhau, biến tấu ca từ sao cho phù hợp để có thể diễn tả con số muốn hô có vần với câu hát, có nhịp điệu một cách rất duyên dáng. Lô tô không chỉ mang lại niềm vui cho mọi người mọi nhà, mà còn là nghệ thuật, mang nhiều giá trị văn hóa. Qua những lời ca tiếng hát, tiết mục hài kịch, tái hiện lại hoạt cảnh vui vẻ, ẩn sâu trong đó, chứa sự châm biếm, nhắc nhở thói hư tật xấu hằng ngày, đồng thời cổ vũ những điều tốt đẹp một cách khéo léo, sáng tạo. Chưa dừng lại ở đó, hát lô tô còn góp phần lưu truyền và giữ gìn kho tàng ca dao tục, ngữ, những câu vè, câu hát dân gian, thiếu nhi theo một cách cực kỳ tinh tế.

Lô tô có nguồn gốc từ trò chơi Bingo của Ý ra đời vào thế kỷ 16, sau đó trò chơi này du nhập vào Anh, Pháp và các vùng khác của châu Âu vào thế kỷ 18. Ở Pháp, trò chơi còn được biết đến dưới tên gọi Le Lotto (hoặc Loto) và là trò chơi của giới quý tộc. Ở Đức, trò chơi này (được gọi là tombola) được sử dụng trong thế kỷ 19 như là một công cụ giáo dục để dạy cho trẻ em về cách làm toán, chính tả và thậm chí cả lịch sử. Nguồn gốc phiên bản hiện đại của trò chơi tuy không rõ ràng, nhưng nó xuất hiện đầu tiên tại các lễ hội “carnivals” và hội chợ là vào những năm 1920. Có lẽ, trò chơi này đã theo chân người Pháp du nhập vào nước ta và những năm 1980 được xem là thời cực thịnh của lô tô ở các tỉnh miền Tây, nhất là vào mỗi dịp Tết đến Xuân về.

 

 

Những đoàn hội chợ lô tô đi tới đâu, trẻ con, người lớn xôn xao tới đó. Đến đúng giờ, người ta đem ghế từ nhà ra bãi đất trống, tranh nhau chỗ gần sân khấu, mua số dò lô tô. Phần thưởng là chút tiền, là những vật dụng chẳng có nhiều giá trị như xà bông, dầu gội, gấu bông… nhưng vẫn làm khán giả háo hức. Vui nhất là lúc xổ số. Các cô hát, các cô hô rất nhuyễn, rất ngọt, có những câu hát quen đến mức đi vào giấc ngủ của bao thế hệ trẻ con làng quê: “Con mấy gì đây, con mấy gì đây, cờ ra con mấy… Tóc mai sợi ngắn, sợi dài, lấy nhau chẳng đặng thương hoài ngàn năm, con số năm là con số năm…”. 

 

 

Với lô tô, ngoài sự thú vị của yếu tố may mắn thì cách rao con số cũng là một nghệ thuật vô cùng độc đáo. Từ những thể loại âm nhạc khác nhau, người hô sẽ biến tấu ca từ phù hợp để có thể diễn tả con số sao cho có vần, có điệu một cách duyên dáng. Vì yêu cầu của công việc, họ luôn cập nhật và sáng tạo ra những lời rao mới, sáng tạo, sao cho thật hấp dẫn. Bởi, một đoàn hội chợ có thu hút được nhiều người đến chơi hay không là do cái tài và cái duyên của người rao lô tô. Người rao lô tô gần như là một “nghệ nhân” với lối rao đặc trưng và ngẫu hứng của từng người, cùng một con số nhưng họ có nhiều cách gọi khác nhau. Cứ như thế, văn hóa lô tô nhẹ nhàng đi vào lòng người và trở thành một giá trị đẹp gắn liền với ký ức của nhiều người.

 

 

Các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian đã công nhận hát lô tô chứa đựng rất nhiều giá trị văn hóa chứ không đơn thuần là một hình thức giải trí. Mặc dù xuất hiện từ thế kỷ 16 tới những năm 1980, hát lô tô phát triển cực thịnh nhất là các tỉnh Nam Bộ. Hát lô tô họ hay đi cùng một đoàn khoảng 5 đến 10 người cùng nhau để biểu diễn nên gọi họ là gánh hát. Mỗi dịp tết đến xuân về hay lễ hội, các gánh hát lô tô luôn là điểm nhấn giúp không khí trở nên sôi động hơn hẳn. Các gánh lô tô cũng sẽ di chuyển liên tục qua các địa phương trong một khoảng thời gian ngắn. Bà con nào cũng phấn khởi mỗi khi nghe tin có đoàn lô tô ghé hát. Không chỉ phục vụ lời ca tiếng hát, các đoàn lô tô còn tổ chức nhiều trò chơi dân gian có thưởng như đập heo, phóng phí tiêu, câu cá hay đi cà kheo…, cùng những hoạt cảnh vui vẻ được tái hiện nhưng thâm sâu trong đó là sự châm biếm thói hư tật xấu, cỗ vũ điều tốt đẹp bằng tư duy sáng tạo linh hoạt. Hát lô tô còn góp phần gìn giữ văn hóa ca dao, tục ngữ, bài vè, các bài hát dân gian, thiếu nhi theo cách cực kỳ tinh tế. Đó là sự giữ gìn những di sản văn học dân gian đẹp đẽ khỏi bị mai một.

 

 

Từ buổi đầu sơ khai, bằng những nhịp phách đơn giản có thể từ những chiếc đũa tre đang cao hứng trong mâm cơm chiều, nhâm nhi vài ly đế, rồi gõ nhịp… thế là thành tiếng, cộng hưởng với những lời ca thấm đẫm hồn quê đó là những câu ca dao, tục ngữ, những câu hò, vè… thế là bữa cơm chiều đông vui hơn hẳn, bà con láng giềng kéo đến xúm xít cười nói râm ran. Với những nhạc khí của bộ gõ, họ lại “mượn” luôn các nhạc cụ của đờn ca tài tử, đặc trưng nhất là tiếng gõ nhịp tuyệt vời của chiếc song lang và quen thuộc là những câu hát mở đầu cho bất kỳ mỗi con số: “Con mấy cờ ra / Cờ ra… cờ ra con mấy? / Con mấy gì ra…”.
 

 

 

Mỗi con số gắn với vè, lý, hò, ca dao, bài chòi, hát bả trạo... Hầu như các thể loại diễn xướng của cả nước đều được người quản trò thể hiện mộc mạc và khá giống nguyên bản làm bà con hưởng ứng, nhất là những màn diễn xướng có đối đáp như “hò lơ hó lơ…”. Khách mua tờ vé lô tô không phải để mong mình được trúng giải thưởng mà chỉ muốn được nghe các câu rao (câu thai) được đặt tinh tế, lời đậm chất văn học như những bài thơ bốn chữ, sáu chữ, lục bát. Câu thai có khi như tự khen về tiếng rao của mình: “Thương chàng chi lắm chàng ơi, nhớ miệng chàng nói nhớ lời chàng rao, nhớ chàng như nhớ lạng vàng khát khao vì nết, mơ màng vì duyên, nhớ chàng như bút nhớ nghiên, như mực nhớ giấy, như thuyền nhớ sông, nhớ chàng như vợ nhớ chồng, như chim nhớ tổ, như rồng nhớ mây” hoặc câu thai khái quát về một vị anh hùng dân tộc, một sự kiện lẫy lừng trong sử sách, có nội dung giáo dục truyền thống cho lớp trẻ: “Ông Đinh Bộ Lĩnh, thưở thiếu thời, bày trận ham chơi, đến khi khôn lớn, gan dạ vô vùng, chiêu mộ anh hùng, đánh Nam dẹp Bắc, nước nhà yên giặc, ông lại xưng vương, lấy hiệu Tiên Hoàng, ở động Hoa Lư”.

Cùng với dòng chảy của thời đại, người hát lô tô ngày nay vận dụng vào trong lối hát nhiều dòng nhạc và nhiều thể loại khác nhau từ tân nhạc, vọng cổ, bolero, nhạc tiền chiến cách mạng, thậm chí cả dòng nhạc trẻ sao cho người nghe có thể dễ dàng tiếp nhận và cảm thấy vui vẻ, hào hứng mỗi khi đến với đoàn lô tô. Người hát lô tô cũng giống như những người tài tử, có thể họ chưa đạt đến mức chuyên nghiệp như những nghệ sĩ biểu diễn, thế nhưng bằng cả sự yêu nghề tha thiết, thuộc đoạn nào ca đoạn ấy, thuộc bài nào hát luôn bài ấy miễn có thể gieo vần đúng vào vần của con số “cờ ra” muốn giới thiệu cho khán giả.

 

 

Nói về lô tô, cố giáo sư Trần Văn Khê từng chia sẻ: “Bài chòi và lô tô không chỉ là môn giải trí đơn thuần mà còn đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa của người Việt, qua đó góp phần lưu truyền và gìn giữ những tục ngữ, ca dao, bài vè - được xem là những di sản văn học dân gian của dân tộc - khỏi bị mai một”. Lô tô là một loại hình văn hoá rất hay là sự tổng hợp của nhiều loại hình (thơ, vè, bolero, hồ quảng, cải lương...), sự tương tác của nghệ sĩ trình diễn và khán giả, cái duyên của người dẫn dắt giúp chúng hết sức độc đáo và thu hút.
 

 

Khi kinh tế và đời sống tinh thần của nhân dân ngày càng phát triển, công nghệ dần dần thay thế các loại hình vui chơi truyền thống, nhiều hình thức vui chơi, giải trí công nghệ khác ngày càng lấn át các gánh lô tô truyền thống. Tuy nhiên, gần đây, lô tô bỗng trở lại trong đời sống giải trí của người dân. Với sự sáng tạo trong từng đêm diễn, biến tấu phong phú theo chủ đề đầy tính dân gian nghệ thuật, phối hợp với những “ sự kiện nóng ”… chúng ta đang có hy vọng lô tô lại được phục hưng trở lại. Các đoàn lô tô tân thời rất tôn trọng tính truyền thống, ưu tiên mang áo dài, áo bà ba nguyên bản, không cách tân hoặc quá lố. Đồng thời, làm phong phú các đêm diễn bằng những vở hài kịch, cải lương, cổ trang cực kỳ hấp dẫn. Chính vì thế, dần dần cả giới trẻ lẫn trung niên đều tìm đến những gánh lô tô giữa các con phố Sài Gòn để được sống lại một ký ức vô cùng tươi đẹp, vừa mới lạ nhưng vừa thân thương, các đêm diễn cuối tuần của những gánh lô tô tân thời này đều được đông đảo khán giả ủng hộ. 

Diệu Phi – VietKings (tổng hợp và biên tập)