[VIETKINGS-TOPPLUS đề cử] TOP 50 dòng sông nổi tiếng tại Việt Nam 2023 (P.46): Sông Kỳ Cùng – Dòng nghịch giang nơi xứ Lạng

09-07-2023

(kyluc-topplus) Dòng chảy Đông Nam - Tây Bắc độc đáo của sông Kỳ Cùng đã cho xứ Lạng biệt danh "nơi dòng sông chảy ngược", cùng những thắng cảnh, di tích, tài nguyên, sản vật… Suốt hàng trăm km dọc dài trước khi ra khỏi biên giới Việt Nam để mang tên gọi khác (Tả giang, Trung Quốc), sông Kỳ Cùng vẫn lưu luyến uốn lượn khắp núi đồi, đồng ruộng, thôn xóm của Lạng Sơn như một sự tri ân mảnh đất đã sinh ra và nuôi dưỡng mình, xã giáp biên Đào Viên, huyện Tràng Định (Lạng Sơn)…

 

 

Khi nhắc đến Lạng Sơn, người ta nhớ ngay đến những địa được nói đến trong bài ca dao quen thuộc như: phố Kỳ Lừa, sông Kỳ Cùng, đền Kỳ Cùng, chùa Thành, chùa Tam Thanh… Sông Kỳ Cùng đã đi vào tâm thức của nhiều người dân, du khách với vẻ đẹp hiền hòa, thơ mộng. Không chỉ vậy, dòng sông còn được coi như một chứng nhân về sự đổi thay, phát triển với những thành tựu khởi sắc của quê hương xứ Lạng.

 

 

Bắt nguồn từ vùng núi Bắc Xa cao 1.166 m thuộc huyện Đình Lập, ông Kỳ Cùng chảy theo hướng Đông Nam - Tây Bắc qua TP.Lạng Sơn. Khi cách thành phố này khoảng 22 km, sông đổi hướng Nam - Bắc tới thị trấn Văn Lãng rồi lại đổi hướng thành Đông Nam - Tây Bắc trước khi rẽ sang hướng Đông ở gần thị trấn Thất Khê. Từ Thất Khê, sông chảy gần như theo đường vòng cung, cho tới khi vượt biên giới sang Trung Quốc để hợp lưu với sông Bằng Giang tại thị trấn Long Châu (Quảng Tây, Trung Quốc).

 

 

Sông Kỳ Cùng là một chi lưu của sông Tây Giang, uốn lượn khắp núi đồi, đồng ruộng, thôn xóm của Lạng Sơn như một sự tri ân mảnh đất đã sinh ra và nuôi dưỡng mình, xã giáp biên Đào Viên, huyện Tràng Định (tỉnh Lạng Sơn). Kỳ Cùng đoạn chảy trên đất Việt Nam dài khoảng 243 km, với các chi lưu chính là sông Bắc Giang và sông Bắc Khê. Cả hai sông này đều hợp lưu gần Thất Khê, cũng như sông Ba Thín hợp lưu gần thị trấn Lộc Bình.

 

 

.Sách “Đại Nam nhất thống chí” của Quốc sử quán Triều Nguyễn có ghi: “Sông Kỳ Cùng phát nguyên từ ghềnh Tri Viện, xã Đình Lập, châu Tiên Yên, tỉnh Quảng Yên, chảy quanh co 23 dặm làm sông Khuất Xá, lại chảy 17 dặm làm sông Cẩm Đoạn…, đổ ra cửa ải Binh Nhi thuộc Long Châu nước Thanh”. Sách “Địa chí Lạng Sơn” (Nxb Chính trị Quốc gia -1999) cũng ghi: “Sông Kỳ Cùng là sông lớn nhất của Lạng Sơn cũng như của khu vực miền núi Đông Bắc, có chiều dài 243km, diện tích lưu vực 6.660km2 … Sông Kỳ Cùng bắt nguồn từ vùng núi Bắc Xa, ở huyện Đình Lập, chảy từ Đông Nam lên Tây Bắc theo hướng dốc của địa hình qua Lộc Bình, Điềm He, Na Sầm, Thất Khê. Tại đây sông Kỳ Cùng uốn khúc chảy theo hướng Tây Bắc – Đông Nam tới biên giới Trung Quốc, đổ vào lưu vực sông Tây Giang”.

 

 

Dòng sông Kỳ Cùng với những khúc cua, ẩn mình vào đá, vào núi, nhô ra giữa phố phường, nhào vào lòng thôn xóm, nhả ăm ắp phù sa cho những nương mía, bãi dâu, đồng ngô vàng óng ánh mỗi mùa nơi cuối hạ nguồn. Để rồi có hai mùa mưa nắng, cho hai con nước khác nhau. Một mùa thì nước lững lờ, xanh thăm thẳm, cho ta nhìn rõ cả những sợi râu tôm, cách mặt nước vài mét, bám vào rìa đá mà tâm tình, trao gửi. Một mùa thì dòng nước hung dữ tới tận "kỳ cùng" của "nhất thủy, nhì hỏa" lồng lên, vật vã, kéo băng băng cuốn đi những gì còn sót lại của đêm mưa, muốn "gạn đục, khơi trong", trả lại cho đá, cho đất, cho đời một đầu nguồn luôn e ấp tràn nước đôi bờ.

 

 

Trên suốt chiều dài chảy qua địa phận tỉnh Lạng Sơn, sông Kỳ Cùng có nhiều đoạn gần như thẳng tắp, bám theo một máng trũng đặc biệt trên địa hình được gọi tên là “Máng trũng Cao Lạng”. Một số đoạn sông có đặc tính sông già, uốn khúc mạnh, mở rộng lòng, chảy hiền hoà giữa những cánh đồng xanh mướt lúa và hoa màu rộng từ 100 đến 500 ha. Những đoạn còn lại, sông thu hẹp (có chỗ chiều rộng dòng chảy chỉ vài chục mét), chảy xiết qua các ghềnh đá, hai bên bờ chỉ có các vạt phù sa mỏng, thậm chí chỉ là những bờ đá dốc đứng, dũng mãnh. Chính sự kỳ vĩ này mà từ thời Vua Tự Đức (1830), sông Kỳ Cùng đã được triều đình ghi danh trong “Tự Điển” (điển lễ thắng cảnh được cúng tế hàng năm của quốc gia). Ngô Thì Sĩ trong thời kỳ làm Đốc trấn Lạng Sơn 1777 - 1780 đã tốn không ít giấy mực để ca ngợi cảnh đẹp Lạng Sơn.

 

 

Hiện nay, bắc ngang qua dòng sông Kỳ Cùng, đoạn sông giữa lòng thành phố, có 3 chiếc cầu là cầu Kỳ Lừa, cầu Đông Kinh và cầu Ngầm. Trong đó, cầu Kỳ Lừa được coi như chiếc đòn gánh, gánh hai bên Kỳ Lừa và bên tỉnh. Cây cầu thực sự là một hình ảnh đẹp, mang nhiều ý nghĩa văn hóa. Từ phía Hà Nội thẳng theo đường Hùng Vương vào thành phố, du khách sẽ thấy và đi qua chiếc cầu này. Kế bên cầu, bờ nam sông Kỳ Cùng là di tích Diên Khánh Tự nằm soi bóng. Phía bờ bắc sông Kỳ Cùng là di tích đền Kỳ Cùng linh thiêng. Đây là những điểm thu hút đông đảo du khách đến tham quan, vãn cảnh, ước vọng, cầu tài, cầu lộc, cầu sức khỏe… mỗi dịp tết đến, xuân về, hội mở.

 

 

Có thể nói, hình ảnh con sông Kỳ Cùng không chỉ có ý nghĩa trong việc tạo không gian, cảnh quan cho phát triển đô thị hiện đại, mà nó còn mang ý nghĩa văn hóa, thực sự là một hình ảnh đem lại nhiều ấn tượng sâu đậm trong lòng du khách, khiến ai đến Lạng Sơn cũng đều háo hức, muốn dừng chân ghé thăm địa danh này.  Hôm nay, diện mạo thành phố Lạng Sơn, quê hương xứ Lạng đang ngày càng khang trang, đẹp đẽ. Những giá trị văn hóa của dòng sông Kỳ Cùng cũng đang tiếp tục được quan tâm nghiên cứu, bảo tồn, khai thác nhằm góp phần tô thắm thêm hình ảnh của đất và người xứ Lạng hôm qua, hôm nay và mai sau.

 

 


Diệu Phi (tổng hợp và biên tập, ảnh Internet)