[VIETKINGS-TOPPLUS đề cử] TOP 50 dòng sông nổi tiếng tại Việt Nam 2023 (P.26): Sông Cầu – Dòng sông đi vào câu ca xứ Kinh Bắc

19-06-2023

(kyluc-topplus) "Sông Cầu nước chảy lơ thơ" đã đi vào câu ca quen thuộc một thời của vùng Kinh Bắc. Dòng sông này đã bồi đắp phù sa màu mỡ cho một dải đồng bằng để hình thành nên những ngôi làng trù phú trải dài theo dòng chảy của lịch sử.

Sông Cầu (hay còn gọi là sông Như Nguyệt, sông Phú Lương (Phú Lương Giang, 富良江), sông Thị Cầu, sông Nguyệt Đức hay mỹ danh dòng sông quan họ) là con sông quan trọng nhất trong hệ thống sông Thái Bình, nằm lọt trong vùng Đông Bắc Việt Nam.

Sông Cầu có diện tích lưu vực khoảng 6.030 km², với chiều dài khoảng 290 km, độ cao bình quân lưu vực: 190 m, độ dốc bình quân 16,1%, chiều rộng lưu vực trung bình: 31 km, mật độ lưới sông 0,95 km/km² và hệ số uốn khúc 2,02. Trong lưu vực sông Cầu có tới 26 phụ lưu cấp một với tổng chiều dài 670 km và 41 phụ lưu cấp hai với tổng chiều dài 645 km và hàng trăm km sông cấp ba, bốn và các sông suối ngắn dưới 10 km. Lưu vực sông Cầu nằm trong vùng mưa lớn (1.500 - 2.700 mm/năm) của các tỉnh Bắc Kạn và Thái Nguyên. Tổng lưu lượng nước hàng năm đạt đến 4,2 tỷ m³. Sông Cầu được điều tiết bằng hồ Núi Cốc trên sông Công (một chi lưu của nó) với dung tích hàng trăm triệu m³.

 

 

Sông Cầu vốn là con sông lớn của xứ Bắc. Sông có diện tích lưu vực khoảng 6.030 km² với chiều dài ước 290km. Sông Cầu khởi nguồn từ đỉnh Phja Khao, còn gọi là núi Tham Thẩu, trên địa bàn xã Phương Viên (Chợ Đồn, Bắc Kạn). Ngoài nguồn chính từ xã Phương Viên, đến đoạn thành phố Bắc Kạn, dòng sông nhận thêm một nguồn phụ nữa từ xã Đôn Phong (Bạch Thông, Bắc Kạn) hợp lưu. Dưới cánh rừng già, sông len lỏi qua những tầng núi, luồn lách qua lớp lớp đá mồ côi lớn nhỏ. Sông đi hết địa phận tỉnh Bắc Kạn rồi Thái Nguyên trước khi dùng dằng trở thành ranh giới tự nhiên giữa hai tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang. Chạy hết ranh giới tự nhiên ấy, sông Cầu như thấy mình đơn lẻ và thấy mình cần một mối tâm giao lớn nên mới gặp gỡ với sông Lục Nam, sông Thương, sông Đuống, sông Kinh Thầy, sông Thái Bình tại nơi gọi là Lục Đầu giang trước khi mang theo con nước mải miết ra Biển Đông.

 

Thượng nguồn sông Cầu

 

Sông Cầu tất bật với thủy trình, nhộn nhịp với các miền văn hóa. Cũng vì thế, nó là một trong số ít những con sông có nhiều tên gọi nhất của Việt Nam. Dựa theo văn tự ghi lại, sông Cầu được khai tên lần đầu vào thời Lý với hai tên gọi Phú Lương (từ Bắc Kạn đến Bắc Ninh) và Nguyệt Đức (từ Bắc Ninh đổ ra Lục Đầu). Lúc này, với sự phát triển của Đạo giáo và chiêm tinh học, vua đã ban cho dòng sông xứ Bắc những cái tên ứng với các vì sao. Ngoài sông Cầu thì một loạt con sông hồi đó như Thiên Đức (sông Đuống), Nhật Đức (sông Thương) và Minh Đức (sông Lục) cũng được đặt theo cấu trúc này.

 

 

Cũng trong số các con sông được ban tên theo các vì sao, duy nhất sông Cầu có hình thế nằm vắt ngang, chặn đứng tất cả con đường thiên lý từ Trung Quốc vào Việt Nam. Có lẽ, chính sông Cầu đã được lịch sử lựa chọn để trở thành con sông “ái quốc” như vậy. Năm 1077, khúc sông Cầu với tên gọi Như Nguyệt đã không còn là dòng sông trăng hiền hòa mà biến thành phòng tuyến chôn vùi hàng vạn quân giặc. Nơi ấy vang vọng bài thơ thần “Nam quốc sơn hà” và những chiến tích của vị tướng tài ba Lý Thường Kiệt bảo vệ Thăng Long thành trước âm mưu xâm lược của nhà Tống. Cũng trong tài liệu địa lý nhà Tống, Vũ Bình (sông Cầu) ắt hẳn là con sông để lại nhiều ám ảnh với vua tôi phương Bắc khi phải bỏ lại bao tham vọng ngông cuồng bên bờ sông.

 

 

Sông Cầu đã làm nên nét văn hóa đặc trưng của vùng Trung du miền núi và vùng đồng bằng Bắc Bộ; là con sông huyết mạch giao thông đường thủy gắn kết kinh tế - văn hóa giữa các địa phương. Lưu vực sông Cầu là một trong những lưu vực sông lớn ở Việt Nam, có vị trí địa lý đặc biệt, đa dạng và phong phú về tài nguyên cũng như về lịch sử phát triển kinh tế - xã hội của các tỉnh trong lưu vực của nó. Lưu vực sông Cầu hằng năm cung cấp hàng trăm triệu mét khối nước để phục vụ sản xuất và đời sống sinh hoạt của nhân dân và có chức năng giữ cân bằng hệ sinh thái và cảnh quan thiên nhiên toàn khu vực…

 

 

Hưởng lợi từ dòng sông, xã Phương Viên, Đồng Thắng (Bắc Kạn) với toàn bộ diện tích nông nghiệp nhờ nước tưới tiêu của dòng sông Cầu nên ruộng vườn nơi đây luôn trù phú. Không chỉ cho cá tôm, nguồn nước mát lành ở đầu nguồn sông Cầu còn tạo nên một sản vật quý riêng có của vùng đất này, đó là gạo Bao thai. Đến nay, gạo đã được cấp nhãn hiệu tập thể với tên gọi gạo Bao thai Chợ Đồn, sản phẩm cũng đạt OCOP 3 sao cấp tỉnh tạo nên giá trị kinh tế cao cho người dân địa phương. Du khách đến khám phá du lịch đầu nguồn sông Cầu không chỉ được hòa mình vào dòng nước thơ mộng mà còn được mãn nhãn với cánh đồng lúa Bao thai và thưởng thức hạt gạo ngọt thơm, cùng với cá suối sẽ là một trải nghiệm tuyệt vời mà du khách không thể bỏ qua.

 

Những thửa ruộng cao thấp nối nhau tươi tốt nhờ dòng nước sông Cầu


Diệu Phi (tổng hợp và biên tập, ảnh Internet)