Cái tên "cu đơ" nghe có vẻ lạ tai, nhưng ẩn sau đó là cả một câu chuyện về nguồn gốc. Tương truyền, vào đầu thế kỷ XX, ở làng Thổ Ngọa, có một người đàn ông tên là Hai (hay còn gọi là Cu Hai). Ông thường làm món kẹo lạc (kẹo đậu phộng) để bán. Một lần, do sơ ý, ông đã đổ mật mía vào nồi kẹo lạc đang nấu dở. Thay vì bỏ đi, ông vẫn tiếp tục đun và bất ngờ tạo ra một loại kẹo mới, có vị ngọt thanh của mật mía hòa quyện với vị bùi béo của lạc và cay nồng của gừng. Món kẹo lạ miệng này được nhiều người yêu thích và dần dần được gọi theo tên người tạo ra nó - "kẹo Cu Hai", rồi theo thời gian, cái tên ấy được gọi chệch thành "kẹo cu đơ", cũng có giả thuyết đơ là số 2 trong tiếng Pháp.

Kẹo cu đơ không cầu kỳ về nguyên liệu, nhưng lại đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm của người làm. Nguyên liệu chính để làm kẹo là lạc (đậu phộng), mật mía, bánh đa (bánh tráng) và gừng tươi. Lạc phải là loại lạc ta, hạt nhỏ, chắc mẩy, được rang đều tay đến khi có mùi thơm đặc trưng. Mật mía phải là loại mật nguyên chất, sánh đặc, có màu vàng cánh gián. Bánh đa thường là loại bánh đa vừng, nướng giòn tan. Gừng tươi được thái lát mỏng hoặc giã nhỏ, tạo vị cay ấm nồng cho kẹo.

Quy trình làm kẹo cu đơ cũng khá công phu. Đầu tiên, người làm kẹo thắng mật mía trên bếp lửa vừa, khuấy đều tay cho đến khi mật sánh lại, có màu vàng sẫm và tỏa mùi thơm đặc trưng. Tiếp theo, lạc rang được cho vào nồi mật đang sôi, đảo nhanh tay để lạc ngấm đều mật. Gừng tươi cũng được thêm vào ở bước này, tạo nên hương vị cay nồng đặc trưng. Công đoạn quan trọng tiếp theo là "đổ khuôn". Khuôn làm kẹo cu đơ thường là những chiếc bánh đa vừng được xếp sẵn. Người làm kẹo nhanh tay múc từng muỗng kẹo nóng hổi đổ lên mặt bánh đa, dùng dao hoặc thìa dàn đều lớp kẹo. Khi kẹo còn nóng, bánh đa sẽ mềm ra và dính chặt vào lớp kẹo. Sau khi kẹo nguội và cứng lại, người ta sẽ cắt thành từng miếng vừa ăn.

Điều làm nên sự đặc biệt của kẹo cu đơ Hà Tĩnh chính là sự hòa quyện tinh tế giữa các hương vị. Vị ngọt thanh của mật mía không gắt, mà dịu dàng lan tỏa. Vị bùi béo của lạc rang giòn tan, quyện cùng vị cay nồng ấm áp của gừng tươi, tạo nên một cảm giác vừa ngọt ngào, vừa ấm áp, rất thích hợp để thưởng thức trong những ngày se lạnh. Lớp bánh đa vừng giòn rụm không chỉ làm tăng thêm độ hấp dẫn cho món kẹo mà còn tạo nên sự cân bằng về mặt kết cấu.

Kẹo cu đơ không chỉ là một món ăn vặt mà còn mang trong mình những giá trị văn hóa sâu sắc. Nó thường xuất hiện trong những dịp lễ Tết, những buổi trà chiều ấm cúng của gia đình, hay trở thành món quà quê giản dị mà chân thành để người Hà Tĩnh gửi gắm tình cảm đến bạn bè, người thân ở xa. Hình ảnh những chiếc kẹo cu đơ được gói ghém cẩn thận trong lớp giấy báo cũ đã trở nên quen thuộc và gợi nhớ về một thời khó khăn nhưng đong đầy tình nghĩa.

Từ một món quà quê dân dã, kẹo cu đơ đã có một hành trình phát triển ngoạn mục, trở thành một trong những động lực kinh tế quan trọng của tỉnh. Hiện nay, Hà Tĩnh có hàng trăm cơ sở sản xuất lớn nhỏ, từ các hộ gia đình đến các doanh nghiệp quy mô, tạo việc làm cho hàng ngàn lao động địa phương. Chương trình "Mỗi xã một sản phẩm" (OCOP) đã tạo cú hích lớn, giúp các cơ sở sản xuất nâng tầm sản phẩm thông qua việc hỗ trợ chuẩn hóa quy trình, đảm bảo an toàn thực phẩm, xây dựng thương hiệu, thiết kế bao bì chuyên nghiệp và mở rộng thị trường.

Ngày nay, kẹo cu đơ không còn là một món ngọt đơn thuần. Nó là một di chỉ ngôn ngữ về lịch sử giao thoa văn hóa, một bản đồ ẩm thực của thổ nhưỡng địa phương, một sản phẩm của kỹ năng thủ công được trân quý, và là tâm điểm của một nghi thức văn hóa sâu sắc. Vẻ ngoài mộc mạc, thô ráp của chiếc kẹo ẩn chứa một thế giới nội tâm phong phú về hương vị và ý nghĩa. Nó chính là biểu tượng hoàn hảo cho con người Hà Tĩnh: vẻ ngoài có thể lam lũ, khắc khổ nhưng bên trong là một tinh thần kiên cường, một tấm lòng nồng hậu và một vị ngọt của tình người bền bỉ, đậm đà. Thưởng thức cu đơ không chỉ là nếm một món đặc sản, mà là cảm nhận tinh thần của cả một vùng đất.