[WOWTIMES- Top 100 Công trình trên 100 tuổi] (P.39) Tháp Pôklông Garai (Ninh Thuận)- hơn 800 năm đỉnh cao kiến trúc Chăm cổ (Tk: XII- 2022)

15-09-2022

[VIETKINGS – NIÊN LỊCH &THÀNH TỰU (WOWTIMES] Tháp Pôklông Garai hay còn có tên gọi khác là tháp Po Klong Garai, là tên gọi chung của cụm tháp Chàm đẹp nhất ở Ninh Thuận còn sót lại ở nước ta. Được xây dựng vào cuối thế kỷ 13, đầu thế kỷ 14, với đỉnh cao trong kiến trúc xây dựng và nghệ thuật điêu khắc.

Tháp Pô Klong Garai (còn được gọi là Tháp Pô Klông Giarai, tháp Pô Klaung Garai, PoKlaun Garai, tháp Bửu Sơn), thuộc phường Đô Vinh, thành phố Phan Rang - Tháp Chàm, tỉnh Ninh Thuận.

 

Cụm đền tháp Po Klong Garai (Ảnh: internet)

 

Tháp Pô Klong Garai gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của Panduranga- vùng đất cực Nam của vương quốc Chămpa xưa, nay thuộc địa bàn các tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận. Dựa trên bia ký, phong cách kiến trúc, nghệ thuật trang trí, cùng hiện vật gắn với di tích và một số tư liệu khác…, có thể tin rằng, tại vị trí đền tháp hiện nay từng có một đền tháp thờ Siva, được xây dựng từ thế kỷ XI, sau đó được chuyển hóa thành tháp thờ vua Pô Klong Garai (kết hợp với Siva). Như vậy tháp Pô Klong Garai hiện nay có thể được xây dựng trên nền móng hoặc được tu bổ, tôn tạo trên cơ sở của một ngôi tháp cũ vào khoảng cuối thế kỷ XIII - đầu thế kỷ XIV.

Di tích tọa lạc trên khu đất có tổng diện tích 86.969,3m2. Trong phạm vi di tích hiện nay, ngoài các hạng mục sân, vườn, tường rào, đường nội bộ, cổng (cổng vào di tích và cổng phía Đông), tổ hợp công trình phục vụ du lịch - văn hóa, kiến trúc phụ trợ, miếu thờ, phế tích kiến trúc…, còn 3 kiến trúc gốc tương đối hoàn chỉnh, gồm tháp trung tâm (KaLan), tháp cổng (Gopura) và tháp nhà.

 

(Ảnh: internet)

 

Kiến trúc cổ của tháp Po Klong Garai.

Mỗi ngọn tháp đến này đều đã rêu phong và có nhiều hư tổn. Dù vậy vẻ đẹp tinh tế trong và những nét chạm trổ tinh xảo vẫn còn hiện hữu. Chân tháp thì vững chắc trong khi đỉnh tháp lại được xây dựng đối xứng hài hòa. Những hoa văn trang trí cổ kính và các bức tượng cũng được đầu tư từng chi tiết. Vẻ đẹp truyền thống của Tháp Po Klong Garai cho người ta cảm giác vừa hoài cổ lại có chút ma mị.

 

(Ảnh: internet)

 

Tháp trung tâm (KaLan)

Tháp Chính là kiến trúc trọng tâm của cụm tháp PôKlông Garai, tạo nên nét vẻ đẹp văn hóa riêng của dân tộc người Chăm Ninh Thuận. Với chiều cao 20,5m, có nhiều tầng giả, mà tầng trên của Tháp Chính là hình ảnh thu nhỏ của tầng dưới, đỉnh tháp là một trụ đá nhọn, biểu tượng là một Ling. Ở các góc tháp lên dần đều là các ụ vuông nhỏ, các góc có gắn tượng thú bằng đá và các hình ngọn lửa bằng gạch nung.

 

Tháp chính (Ảnh: internet)

 

Tháp cổng (Gopura)

Tháp có mặt bằng hình vuông và là hình ảnh thu nhỏ của tháp chính, cao khoảng 10m, nằm ở phía Đông tháp thờ chính, mở hai cửa theo hướng Đông Tây đồng trục với cửa ra vào lòng tháp thờ.

Tháp được xây trên nền một khối gạch khổng lồ. Đế tháp hình khối như bệ thờ thắt giữa, nhưng độ cao thấp. Tháp mở hai cửa thông nhau đối xứng qua thân tháp, cột cửa hai lớp xây gạch hình khối nhô dần ra, phía trên là tấm mi cửa chất liệu đá, để trơn, đỡ vòm cửa hai lớp hình cung nhọn, diềm vòm cửa có gắn các khối đất nung trang trí. Cột góc tháp dạng khối lớn, thể hiện đơn, để trơn không trang trí. Cột tường tháp “biến mất” và được thay thế bằng hệ thống cột cửa nhô ra, tạo nên sự thanh thoát cho khối hình thân tháp.

 

Nghệ thuật trang trí hoa văn tinh xảo và độc đáo ở Tháp Cổng (Ảnh: internet)

 

Bàn thờ với tượng vua Po Klong Garai, phía sau là linh vật Linga – Yoni, bên trong Tháp chính, quần thể Tháp Poklong Garai, Phan Rang - Tháp Chàm (Ảnh: internet)

 

Tháp nhà

Được xây dựng phía trước tháp thờ, nằm xế về phía Đông - Nam, là tháp chứa đồ thờ trong nghi lễ hay còn cho là tháp thờ thần Hỏa (thần lửa Anhi). Tháp có mặt bằng hình chữ nhật, quay hướng Đông - Tây, dài 8m, rộng 4m, cao gần 10m. Lòng tháp chia làm hai phòng, mở ba cửa, hai cửa thông nhau theo trục Bắc - Nam và một cửa quay về hướng Đông.

Trong lòng tháp hiện nay còn nguyện vẹn bệ thờ Yony - Linga, trên Linga còn thể hiện MuKhaLinga, hình ảnh vị vua được thờ. Theo truyền thuyết, đó chính là hình ảnh vua PoKlaun Garai đã được hóa thân vào biểu tượng thờ của thần Siva.

 

Tháp Nhà (Tháp Lửa) (Ảnh: internet)

 

Vượt qua những biến cố, thăng trầm lịch sử, tháp Pô Klong Garai cùng với các tháp Chăm khác luôn khẳng định được vai trò là nơi quy tụ, cố kết cộng đồng tộc người, quốc gia - dân tộc, thể hiện được bản sắc văn hóa tộc người (có tết riêng của tộc người), góp phần khẳng định tính đa dạng văn hóa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

Ngày 22/12/2016, di tích kiến trúc nghệ thuật Tháp Pô Klong Garai được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt.

 

(Ảnh: internet)

 

Tại di tích, hằng năm diễn ra nhiều sinh hoạt văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng của cộng đồng và khách thập phương, nhưng nổi bật và thu hút được sự quan tâm đặc biệt, chính là lễ Katê - Tết của người Chăm theo đạo Bàlamôn, với nhiều nghi lễ và trò diễn đặc trưng của người Chăm. Hiện chưa tư liệu nào khẳng định, lễ hội Katê/T  ết Katê của người Chăm ở nước ta xuất hiện từ khi nào, nhưng chỉ biết rằng, lễ này thường được đồng bào Chăm theo đạo Bàlamôn tại 2 tỉnh Ninh Thuận.

 

Lễ Katê - Tết của người Chăm theo đạo Bàlamôn tại tháp Po Klong Garai (Ảnh: internet)

 

Không chỉ là chứng nhân lịch sử cho nền văn minh Chăm Pa rực rỡ một thời, cụm đền tháp Po Klong Garai còn là trung tâm của đời sống văn hóa, tâm linh của người Chăm tại Ninh Thuận cho đến tận ngày nay.

 

 


Quyên Nguyễn- Wowtimes (Tổng hợp)