Top 100 Lễ hội và sự kiện nổi bật của Việt Nam 2022 ( P.61): Lễ hội Bài chòi (Quảng Bình) – Đi từ trò chơi dân gian đến con đường di sản phi vật thể

19-09-2022

(ky luc – top) Lễ hội Bài chòi - Quảng Bình được tổ chức vào mùng 1 Tết hàng năm, với bầu không khí náo nhiệt, sôi động thu hút mọi người từ khắp nơi đổ về để tham gia vào lễ hội.

“Bài chòi” - Hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian đặc sắc

Gắn bó với cư dân dọc theo dải đất miền Trung (từ Quảng Bình đến Bình Thuận) – “Bài chòi” là loại hình sinh hoạt văn hóa dân gian đặc sắc. Cho đến nay, chưa có tài liệu nghiên cứu nào khẳng định Bài chòi ra đời vào lúc nào; nhưng nhìn chung các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian đều cho rằng Bài chòi có lịch sử hình thành và phát triển gắn với quá trình xây dựng, mở rộng cương vực lãnh thổ của các chúa Nguyễn về phương Nam.

 

Hội Bài chòi - Tranh dân gian làng Sình. Ảnh: Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Thừa Thiên Huế

 

Các chòi chơi hiện nay là cách tân, biến tấu từ chòi lính mà thành. Cách thức và không gian trình diễn nghệ thuật Bài chòi ở mỗi địa phương cũng có sự khác nhau, mỗi địa phương có thể có lối chơi riêng, mang truyền thống và bản sắc riêng nhưng tựu trung vẫn thể hiện các yếu tố giải trí, cầu may, sự cố kết cộng đồng trong cuộc vui.

 

Nét riêng trong lễ hội bài chòi Quảng Bình

Ở Quảng Bình, Bài chòi được bắt nguồn từ đánh “bài tới” - là hội vui chơi trong những ngày Tết, cố kết cộng đồng làng xã, không phân biệt giai cấp - tầng lớp. Vì vậy, từ lâu Bài chòi đã trở thành một nét văn hóa không thể thiếu của người dân thôn Thượng, xã Võ Ninh, huyện Quảng Ninh, Quảng Bình mỗi độ xuân (từ mùng 1 đến mùng 3 Tết). Chính điều này tạo nên sự khác biệt so với hội Bài chòi ở các tỉnh Nam Trung Bộ, vốn thiên về sân khấu hóa và trình diễn.

 

Ảnh: Bụi travel photo

 

Hội Bài chòi ở Quảng Bình được tổ chức ở trước sân đình, sân chợi, nơi có khoảng không gian rộng, bằng phẳng, thuận tiện cho việc dựng chòi và tổ chức để đông đảo nhân dân trong làng và khách qua lại tham gia.

Chòi thường làm bằng gỗ hoặc bằng tre, cao khoảng 1,5m ; có thang để người chơi lên xuống (chòi được dựng lên từ những ngày trước Tết Nguyên đán). Chòi được lợp bằng mái lá hoặc cỏ tranh, có sàn lót ván hoặc sạp tre để che mưa nắng, có rèm che bốn phía và được trang trí cờ hoa, câu đối, lồng đèn...

 

Chòi thường làm bằng gỗ hoặc bằng tre, được lợp bằng mái lá hoặc cỏ tranh. Ảnh: Internet

 

Mỗi chòi cao được trang bị một chiếc mõ tre dùng để báo hiệu. Trước mỗi chòi có treo tên chòi, theo quy ước thập can (Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý). Bài chòi sử dụng nguyên bộ “bài tới” gồm 30 con, chia làm ba pho là pho Văn, pho Vạn, pho Sách; mỗi pho có 9 con bài và một con bài Yêu (ba con bài Yêu: Ông Ầm, Thái Tử, Bạch Tuyết).

 

Thẻ Bài chòi. Ảnh: Báo Người lao động

 

Bắt đầu cuộc chơi, anh hiệu xướng một câu hò vào cuộc, rồi rút 1 quân bài, xem tên và hò lên hoặc hát một câu ứng với nội dung tên con bài, để người chơi đoán, tạo không khí phấn khích, hồi hộp. Chòi nào có con bài trùng tên thì gõ 3 tiếng mõ, người chạy cờ sẽ mang đến một lá cờ xéo (màu đỏ) và thu con bài đó lại. Cuộc chơi tiếp tục cho đến khi chòi nào có được 3 lá cờ xéo trước tiên, đánh một hồi mõ dài rồi hô “tới… tới… tới” báo hiệu đã thắng và kết thúc một ván chơi trong tiếng reo hò và nhạc rộn ràng...

 

Anh hiệu gõ mõ, hội Bài chòi diễn xướng mang đậm tính chất nghệ thuật dân gian. Ảnh: Báo Quảng Bình

 

Kết thúc một hội chơi có 8 ván, chòi thắng cuộc đổi 3 lá cờ xéo (màu đỏ) lấy 1 lá cờ vuông (màu vàng). Chòi nào có 3 lá cờ vuông liên tục thì được thưởng một phần thưởng đặc biệt.

Tuy là một hội chơi bài nhưng đây là một loại hình sinh hoạt giải trí dân gian, một hình thức chơi bài không có tính sát phạt, không cốt ở chỗ ăn thua mà chỉ để vui xuân, giải trí.

 

Một góc lễ hội Bài chòi Quảng Bình. Ảnh: Internet

 

Nét độc đáo của trò chơi Bài chòi là ở việc xướng những câu ca dao, tục ngữ, hò, vè, kể những câu chuyện trong dân gian có nội dung ý nghĩa tương ứng với tên gọi của mỗi con bài được rút ra là sản phẩm tinh thần độc đáo, là tài sản quý báu, là niềm tự hào không chỉ của người dân Quảng Bình nói riêng, miền Trung nói chung mà còn của cả cộng đồng dân tộc Việt Nam. Vào ngày 07/12/2017 - nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ - Việt Nam, đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại.


Anh Thư (Tổng hợp, ảnh nguồn: Internet)