Top 100 Lễ hội và sự kiện nổi bật của Việt Nam 2022 ( P.64): Lễ hội đua ghe Ngo – Khởi thủy cùng chiếc thuyền độc mộc

20-09-2022

(ky luc – top) Nằm trong khuổn khổ lễ hội Ok Om Bok, lễ hội đua ghe Ngo là hoạt động mang tính giải trí, tái hiện lưu giữ nét văn hóa đặc sắc của người Khmer vùng Nam Bộ.

 

Cứ đến dịp rằm tháng Mười âm lịch hằng năm (ngày lễ hội Ok Om Bok), ta có thể dễ dàng bắt gặp không khí rộn ràng cả một vùng Đồng bằng sông Cửu Long với những chiếc ghe Ngo màu sắc sặc sỡ với các đội thi đang thử tài trên vùng sông nước cùng những tiếng reo hò cổ vũ sôi nổi.

Vào dịp này, bất kể già, trẻ, gái, trai, mọi người đều cùng gác lại những công việc đồng áng, cùng nhau hòa mình vào bầu không khí sôi nổi theo dõi những trận đua ghe Ngo hấp dẫn.

 

Ảnh: VOV

 

Đua ghe Ngo - hoạt động gắn kết cộng đồng người Khmer Nam Bộ

Đua ghe Ngo gắn liền với sự hình thành và phát triển của cộng đồng người Khmer Nam Bộ. Lễ hội đua ghe Ngo là sự phản ánh ước nguyện về một cuộc sống dân an, vật thịnh qua việc khấn cầu vị thần mặt trăng .

Đối với người dân Khmer, chiếc ghe Ngo chính là một sản vật quý giá không chỉ gắn liền với hoạt động sản xuất mà còn mang giá trị văn hóa, tinh thần cao cả. Hằng năm, các đội đua ghe tại các tỉnh thường tập trung tại một điểm để cùng nhau thi tài, lễ hội thu hút một lượng lớn người dân, du khách đổ về để cùng nhau dõi theo những màn đua ghe đầy kịch tính.

 

Ảnh: Tạp chí du lịch Tp.hcm

 

Sóc Trăng là nơi diễn ra hội ghe Ngo có quy mô lớn nhất khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Đua ghe Ngo thể hiện dưới 2 hình thức, đó là những nghi thức tế lễ ở gia đình hoặc ở chùa và hội đua ghe Ngo diễn ra trên sông Maspéro - đoạn giữa cầu C247 (cầu Quay) và cầu 30/4 (cầu Cao) ở trung tâm Thành phố Sóc Trăng.

 

Quá trình phát triển lễ hội đua ghe Ngo

Theo lý lịch di sản, ghe Ngo có kết cấu khởi thủy là thuyền độc mộc, làm bằng cây sao. Sau này ghe được cải tiến nối thêm đầu và đuôi đều cong, người Khmer gọi là Tuk Ngô (Tukghe, Cong là ngô - đọc trại thành Ngo). Ghe Ngo - từ chiếc thuyền độc mộc đơn giản ban đầu cho đến hôm nay là một chặng đường dài biến đổi mục đích sử dụng của một phương tiện phục vụ lao động sản xuất trở thành một phương tiện phục vụ cho nhu cầu vui chơi giải trí. Và cuộc đua ghe Ngo qua hằng năm, tính cạnh tranh thứ hạng càng trở nên mạnh mẽ, vì vậy, người thợ đã không ngừng cải tiến kỹ thuật đóng ghe, để làm sao chiếc ghe Ngo lướt nhanh nhất có thể. Đây cũng là lý do, những năm trở lại đây, ghe Ngo được đóng dài hơn với chiều dài từ 30-31m, có sức chứa từ 55-60 người, thay vì chỉ từ 22-27m như trước đây.

 

Ghe Ngo được làm từ gỗ cây sao, có chiều dài từ 30-31m, với sức chứa từ 55-60 người. Ảnh: Truyền hình Sóc Trăng

 

Ghe Ngo có nhiều khoang, trên mỗi khoang đóng nhiều thanh cây ngang dài 1,2m làm băng ngồi vừa đủ 2 người ngồi bơi thoải mái theo từng cặp song song gồm 25 đôi. Ghe Ngo có dầm riêng, làm theo nhiều kích cỡ tùy theo từng vị trí người bơi. Đặc biệt, nghe Ngo có hai cây kềm chịu lực, thường là thân cây tràm vì cây này có độ dẻo, hai cây kềm chịu lực này giúp cho ghe nhún nhảy và phóng nhanh đồng thời giúp giữ chặt ghe không bị gãy đôi. Hai cây này có đường kính 0,2m. Một cây kềm dài suốt lòng ghe, một cây kềm lái (từ giữa thân thân ghe về phía sau) gọi là Đon Sonh-Tuôch (cây cần câu). Ở hai bên mũi ghe vẽ hình các con thú như: Rồng, chim Công, Sư tử, Cọp, Voi... vừa tượng trưng cho vẻ đẹp, đồng thời biểu hiện cho sức mạnh của ghe.

 

Đôi nghệ nhân Lâm Phiên và Sơn Sà The đang làm đẹp cho chiếc ghe ngo chùa Pua Pús Tứk. Ảnh: Thạch Pích - Báo Sóc Trăng

 

Thông thường, khoảng một tuần trước khi diễn ra lễ hội đua ghe Ngo, sẽ diễn ra lễ hạ thủy. Vào thời gian đó, các vận động viên sẽ thường xuyên tập luyện trên ghe để đảm bảo sự dẻo dai, đều tay, bền bỉ. Các đội bơi đều phải tập bơi trên cạn hàng tháng trời, điểm tập bơi là trước sân chùa (ở mỗi một ngôi chùa ở từng phum, sóc đều có một đội đua) sau đó mới hạ thủy bơi dưới nước. Các tay bơi được sắp xếp theo vị trí của mình trên ghe và tập theo tiếng cồng của huấn luyện viên (ngày nay nhiều chùa dùng còi thay thế) cho thật nhịp nhàng, ăn ý. Đồng thời, để quan sát và điều chỉnh hai cây kềm trên ghe sao cho phóng đi một cách nhanh nhất.

 

Một buổi tập ghe Ngo của thanh niên tỉnh Sóc Trăng. Ảnh: Trang điện tử Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh

 

Song song với việc tập luyện, trong ngày hạ thủy người ta tổ chức buổi lễ cúng với sự có mặt đông đủ của các vận động viên và một số cổ động viên trong phum sóc. Các lễ vật gồm: 1 S'la tho làm bằng trái dừa khô gọt bỏ vỏ, 1 chôm, 1 kanh tôn, một chung dầu dừa, một đùm tóc rối, một trứng gà, nữa ly huyết gà, bông trắng, mâm cơm, rượu, đầu heo, hoặc con gà luộc và có cả dàn nhạc. Các lễ vật được bày cúng trên một chiếc chiếu rộng trước mũi ghe Ngo. Với niềm tin kêu gọi thần linh (prey) đến trợ giúp đội ghe đi bơi thắng lợi.

 

Ở đầu ghe, giữa và mũi ghe đều có chỗ đặt mâm lễ vật. Ảnh: Báo dân sinh

 

Vào ngày diễn ra hội đua, đội bơi ghe đi thi đấu thường có 70-80 người, là những trai tráng khỏe mạnh được cộng đồng lựa chọn, bao gồm cả tay bơi chính thức và dự bị (những năm gần đây, cuộc đua đã có các đội ghe nữ tham gia tranh tài).

 

Những năm gần đây, hội đua ghe Ngo đã có các đội bơi nữ tham gia. Ảnh: Zing news

 

Theo truyền thống, trên ghe Ngo cần có 3 người điều khiển. Người ngồi ở vị trí mũi ghe phải là người khá giả, có uy tín trong phum, sóc. Khi được lựa chọn, người ngồi mũi là người chịu trách nhiệm chỉ đạo kỹ thuật bơi của toàn đội, chỉ đạo các nghi lễ liên quan tới hoạt động đua ghe, chỉ đạo chuẩn bị lễ cúng, nuôi các tay bơi (“con dầm”) ăn, tập luyện, và lo các chi phí khác cho cuộc đua (ngày nay, chi phí cho cuộc đua một phần được chính quyền địa phương hỗ trợ, một phần do nhà chùa quyên góp từ cộng đồng cư dân, tuy nhiên ở một số phum, sóc vẫn còn giữ lệ này). Người thứ hai chịu trách nhiệm điều khiển chung bằng cách ra hiệu lệnh bằng còi hoặc cồng, đặc biệt là thúc giục nhóm tay bơi khu vực giữa ghe, được gọi là blong kchay. Người ngồi đuôi giữ nhiệm vụ điều chỉnh kỹ thuật của các tay bơi, còn gọi là chỉ huy dàn lái (sayak). Sau người ngồi mũi là cặp “con dầm” được gọi là “s’ma tưm”. Cặp này phải có kỹ thuật bơi thật nhanh, theo đúng nhịp cồng hoặc còi để làm chuẩn mực cho các tay bơi ngồi phía sau. Tiếp theo là “kôn chro va” gồm 6 người ngồi bơi; rồi đến “kô lich” là 28 người quỳ bơi, khi ghe gần đến đích, 28 người này đồng loạt đứng lên, một chân làm trụ, một chân dồn lực đẩy hợp cùng cánh tay bơi dầm nhằm làm cho ghe lao nhanh về đích; sau đó là 8 “sroong dôn” làm nhiệm vụ nhún bơi. Cuối cùng là 3 tay lái: Lái chính đứng sau cùng, 2 lái phụ đứng song song phía trước lái chính. Vì thế, các tay bơi phải ra sức tập cho thuần thục, theo đúng vị trí của mình.

 

Ảnh: Chúc Ly - Báo Dân Việt

 

Tiếng chèo hì hục dưới sông nước của các đội thi hòa cùng từng tiếng reo hò, cổ vũ, tiếng trống, tiếng còi thúc giục tạo nên một bầu không khí rộn ràng, khuấy động bầu không khí tĩnh mịch vốn có của vùng sông nước. Hàng trăm tay bơi lực lưỡng nhịp tay thật đều vung mạnh mái chèo, cố gắng đẩy ghe tiến nhanh về phía trước dưới sự chứng kiến của hàng nghìn người. Các đội càng vào sâu trong mỗi giải đấu đều có phần thưởng cao hơn.

 

Ảnh: Báo Lao Động

 

Sau cuộc đua, tất cả các ghe ngo đều được đem về chùa cất giữ, bảo quản.  Trong mỗi ngôi chùa ở Sóc Trăng, ngoài khuôn viên sinh hoạt chung, nơi thực hiện nghi lễ còn có chỗ để ghe ngo. Người Khmer quan niệm đua ghe là một hoạt động rước nước và nếu tham gia đều đặn thì công việc làm ăn, trồng trọt, cấy hái sẽ thuận lợi, may mắn. Sau ngày hội, mọi người Khmer quay về với công việc làm ăn, sinh sống với tinh thần phấn khởi. Họ không quan trọng quá phần thưởng và đội nào thắng cuộc mà tất cả đều vui vẻ, hẹn gặp lại cuộc đua năm sau.

 


Anh Thư (Tổng hợp, ảnh nguồn: Internet)